Szukasz ochron indywidualnych? Może odpowiednich szkoleń? Zobacz co proponujemy w Katalogu BHP!

Toggle Bar

Przepisy bhp w praktyce laboratoryjnej

Typography

Podstawowym aktem prawnym regulującym problem narażenia na czynniki biologiczne szkodliwe dla zdrowia pracowników w laboratoriach i pomieszczeniach dla zwierząt laboratoryjnych jest rozporządzenie wydane do art. 2221 kodeksu pracy. Wokół praktyki stosowania zapisów rozporządzenia w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy1) narosło wiele mitów i nieporozumień, głównie z powodu bardzo zawiłej treści rozporządzenia,niewłaściwego doboru słów przy tłumaczeniu dyrektywy, a także używania różnych terminów do opisu tego samego zjawiska.

Małgorzata Majka

Oto przykłady terminów stosowanych w rozporządzeniu niemal wymiennie:

– środki niezbędne do zapewnienia ochrony zdrowia i życia pracowników = środki zapobiegawcze,
– czynniki biologiczne szkodliwe dla zdrowia = czynniki biologiczne mogące być przyczyną zakażenia, alergii lub zatrucia,
– ocena ryzyka = ocena stopnia zagrożenia,
– bakterie, wirusy, grzyby = drobnoustroje komórkowe.
Inną przyczyną problemów pracodawcy są wymogi stawiane przez organy nadzoru wyższe niż wymogi rozporządzenia. Podstawą takiego postępowania bywa § 5.1: Przed wyborem środka zapobiegawczego pracodawca dokonuje oceny ryzyka zawodowego, na jakie jest lub może być narażony pracownik, uwzględniając w szczególności: (…) 4) wskazówki organów właściwej inspekcji sanitarnej, Państwowej Inspekcji Pracy oraz jednostek służby medycyny pracy.

FAQ

Poniżej próba odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące rozporządzenia.

Które czynniki biologiczne należy uznać za szkodliwe dla zdrowia w środowisku pracy?
Należy zwrócić uwagę na brzmienie § 1: Rozporządzenie określa: 1) klasyfikację i wykaz szkodliwych czynników biologicznych (…). Załącznik nr 1 zawiera wykaz bakterii i organizmów podobnych, wirusów, grzybów i pasożytów zaklasyfikowanych do grup zagrożenia 2., 3. i 4. Jeżeli więc występujące w środowisku pracy bakterie, wirusy, grzyby i pasożyty nie zostały wymienione w wykazie, o którym mowa, to można je uznać za nieszkodliwe dla zdrowia, zaklasyfikowane do grupy 1. zagrożenia (chyba że poważne przesłanki wskazują na to, że jest inaczej). W konsekwencji wymogi wymienione w rozporządzeniu nie dotyczą tych bakterii, wirusów, grzybów i pasożytów, które nie zostały wymienione w wykazie. Wskazuje na to także § 4.2: Jeżeli pracownik jest zatrudniony w warunkach narażenia na działanie szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy 1. zagrożenia, pracodawca stosuje środki zapobiegawcze określone w przepisach z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy.

Jakie wymogi trzeba spełnić przy narażeniu na czynniki biologiczne grupy 1.?
Brzmienie § 4.2 jest bardzo niejednoznaczne. Ze względu na fakt, iż rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy zawiera szereg wymogów dotyczących materiałów biologicznie zakaźnych, wielu specjalistów i przedstawicieli organów nadzoru uważa, iż właśnie te wymogi powinny być spełnione. Należy protestować przeciwko takiej interpretacji, gdyż czynniki biologiczne z grupy 1. to – zgodnie z definicją – takie czynniki, przez które wywołanie chorób u ludzi jest mało prawdopodobne.
Twierdzenie powyższe jest prawdziwe pod warunkiem, iż czynniki biologiczne grupy 1. nie wykazują specyficznych cech zwiększających poziom zagrożenia. Efekty alergiczne mogą wystąpić po narażeniu na grzyby, które nie są klasyfikowane jako chorobotwórcze (grupa 1.), nawet grzyby martwe (np. w materiale po fumigacji), a także spory grzybów. Znane są alergizujące właściwości kurzu domowego, spowodowane przez obecność w nim roztoczy lub moczu gryzoni. Przy narażeniu na takie czynniki zalecane są takie środki bezpieczeństwa, jak przy narażeniu na dronoustroje grupy drugiej: maseczki chroniące drogi oddechowe, rękawice, zakaz spożywania posiłków i picia napojów poza miejscami do tego wyznaczonymi itp.

Podstawowym aktem prawnym regulującym problem narażenia na czynniki biologiczne szkodliwe dla zdrowia pracowników w laboratoriach i pomieszczeniach dla zwierząt laboratoryjnych jest rozporządzenie wydane do art. 2221 kodeksu pracy. Wokół praktyki stosowania zapisów rozporządzenia w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy1) narosło wiele mitów i nieporozumień, głównie z powodu bardzo zawiłej treści rozporządzenia,niewłaściwego doboru słów przy tłumaczeniu dyrektywy, a także używania różnych terminów do opisu tego samego zjawiska.

Małgorzata Majka

Oto przykłady terminów stosowanych w rozporządzeniu niemal wymiennie:

– środki niezbędne do zapewnienia ochrony zdrowia i życia pracowników = środki zapobiegawcze,
– czynniki biologiczne szkodliwe dla zdrowia = czynniki biologiczne mogące być przyczyną zakażenia, alergii lub zatrucia,
– ocena ryzyka = ocena stopnia zagrożenia,
– bakterie, wirusy, grzyby = drobnoustroje komórkowe.
Inną przyczyną problemów pracodawcy są wymogi stawiane przez organy nadzoru wyższe niż wymogi rozporządzenia. Podstawą takiego postępowania bywa § 5.1: Przed wyborem środka zapobiegawczego pracodawca dokonuje oceny ryzyka zawodowego, na jakie jest lub może być narażony pracownik, uwzględniając w szczególności: (…) 4) wskazówki organów właściwej inspekcji sanitarnej, Państwowej Inspekcji Pracy oraz jednostek służby medycyny pracy.

FAQ

Poniżej próba odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące rozporządzenia.

Które czynniki biologiczne należy uznać za szkodliwe dla zdrowia w środowisku pracy?
Należy zwrócić uwagę na brzmienie § 1: Rozporządzenie określa: 1) klasyfikację i wykaz szkodliwych czynników biologicznych (…). Załącznik nr 1 zawiera wykaz bakterii i organizmów podobnych, wirusów, grzybów i pasożytów zaklasyfikowanych do grup zagrożenia 2., 3. i 4. Jeżeli więc występujące w środowisku pracy bakterie, wirusy, grzyby i pasożyty nie zostały wymienione w wykazie, o którym mowa, to można je uznać za nieszkodliwe dla zdrowia, zaklasyfikowane do grupy 1. zagrożenia (chyba że poważne przesłanki wskazują na to, że jest inaczej). W konsekwencji wymogi wymienione w rozporządzeniu nie dotyczą tych bakterii, wirusów, grzybów i pasożytów, które nie zostały wymienione w wykazie. Wskazuje na to także § 4.2: Jeżeli pracownik jest zatrudniony w warunkach narażenia na działanie szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy 1. zagrożenia, pracodawca stosuje środki zapobiegawcze określone w przepisach z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy.

Jakie wymogi trzeba spełnić przy narażeniu na czynniki biologiczne grupy 1.?
Brzmienie § 4.2 jest bardzo niejednoznaczne. Ze względu na fakt, iż rozporządzenie w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy zawiera szereg wymogów dotyczących materiałów biologicznie zakaźnych, wielu specjalistów i przedstawicieli organów nadzoru uważa, iż właśnie te wymogi powinny być spełnione. Należy protestować przeciwko takiej interpretacji, gdyż czynniki biologiczne z grupy 1. to – zgodnie z definicją – takie czynniki, przez które wywołanie chorób u ludzi jest mało prawdopodobne.
Twierdzenie powyższe jest prawdziwe pod warunkiem, iż czynniki biologiczne grupy 1. nie wykazują specyficznych cech zwiększających poziom zagrożenia. Efekty alergiczne mogą wystąpić po narażeniu na grzyby, które nie są klasyfikowane jako chorobotwórcze (grupa 1.), nawet grzyby martwe (np. w materiale po fumigacji), a także spory grzybów. Znane są alergizujące właściwości kurzu domowego, spowodowane przez obecność w nim roztoczy lub moczu gryzoni. Przy narażeniu na takie czynniki zalecane są takie środki bezpieczeństwa, jak przy narażeniu na dronoustroje grupy drugiej: maseczki chroniące drogi oddechowe, rękawice, zakaz spożywania posiłków i picia napojów poza miejscami do tego wyznaczonymi itp.

Ocena ryzyka zawodowego w laboratorium biologicznym

Czy numer grupy zagrożenia może być utożsamiany z wynikiem oceny ryzyka zawodowego?
§ 5.1. Przed wyborem środka zapobiegawczego pracodawca dokonuje oceny ryzyka zawodowego, na jakie jest lub może być narażony pracownik.
Numer grupy zagrożenia, do której został zaklasyfikowany czynnik biologiczny, występujący w środowisku pracy, wskazuje na poziom zagrożenia pierwotnego, tzn. przed zastosowaniem środków zapobiegawczych. Rzeczywisty stopień zagrożenia, a więc wynik oceny ryzyka zawodowego, zależy jeszcze od kilku okoliczności – o czym dalej.

bhp1 prev  bhp2 prev
 

Jak w praktyce przeprowadzić ocenę ryzyka zawodowego w laboratorium biologicznym i dokonać wyboru środków zapobiegawczych?
Należy zawsze pamiętać o celu, w jakim prowadzi się ocenę ryzyka zawodowego. Celem jest prawidłowy wybór środków zapobiegawczych, które powinny być tym ostrzejsze, im wyższy jest poziom ryzyka, czyli zagrożenia. Można przyjąć, że jeżeli spełnione są określone wymogi bezpieczeństwa: szczepienia, procedury, szkolenia, opieka lekarska, a także środki hermetyczności określone jako „wymagane”, to poziom ryzyka po zastosowaniu tych środków jest średni, akceptowalny. Jeżeli dodatkowo zostały zapewnione środki hermetyczności określone jako „zalecane”, to poziom ryzyka po zastosowaniu tych środków jest mały.

Przy narażeniu na czynniki biologiczne inne niż wymienione w wykazie rozporządzenia bakterie, wirusy, grzyby i pasożyty obowiązek wyboru środków zapobiegawczych spoczywa na pracodawcy. Niestety, organy nadzoru sanitarnego nalegają na stosowanie w takim przypadku środków hermetyczności 4. stopnia. Powołują się przy tym na § 4.4: Jeżeli w środowisku pracy występują mikroorganizmy o nieustalonej przynależności gatunkowej, co do których istnieje podejrzenie, że mogą wykazywać właściwości chorobotwórcze, pracodawca, w zakresie swojej właściwości, zapewnia środki zapobiegawcze, przewidziane dla szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do najwyższej grupy zagrożenia. Jeżeli pracodawca uważa wymagania takie za nieuzasadnione, musi to wykazać. Jeżeli w środowisku pracy występują mikroorganizmy genetycznie zmodyfikowane, co do których istnieje podejrzenie, że mogą wykazywać właściwości chorobotwórcze, pracodawca, zapewnia warunki określone w przepisach ustawy o organizmach genetycznie zmodyfikowanych2).

Jaki wpływ na rzeczywisty poziom ryzyka mają cechy czynników biologicznych oraz okoliczności występowania czynnika biologicznego w środowisku pracy?
Rozporządzenie w sprawie szkodliwych czynników biologicznych… zawiera wykazy bakterii, wirusów, grzybów i pasożytów wewnętrznych człowieka zaklasyfikowanych do grup zagrożenia 2., 3. i 4., wraz z informacjami mającymi istotny wpływ na ocenę stopnia zagrożenia:
- Możliwe efekty alergiczne, produkcja toksyn – jeżeli występują, to poziom ryzyka pierwotnego jest wyższy niż wskazuje na to numer grupy.
- Czynnik biologiczny nie jest zazwyczaj zakaźny drogą powietrzną – ryzyko zakażenia dla pracowników jest ograniczone, niektóre środki hermetyczności nie są wymagane. Na przykład praca przy narażeniu na czynniki biologiczne grupy 3. zakaźne drogą powietrzną może być prowadzona tylko w komorze bezpieczeństwa, izolatce lub innym odpowiednim pomieszczeniu zamkniętym. Nie ma takich wymogów, jeżeli czynnik grupy 3. nie jest zazwyczaj zakaźny drogą powietrzną.
- Dostępność szczepionki – ze względu na możliwość zabezpieczenia pracowników w ten sposób inne środki zapobiegawcze mogą być ograniczone.
- Czas narażenia – wiekszość specjalistów twierdzi, że przy czynnikach biologicznych czas narażenia ma niewielki wpływ na poziom ryzyka. Te same środki zapobiegawcze trzeba stosować przy narażeniu jeden raz w miesiącu co przy narażeniu codziennym.
- Charakter narażenia – bezpośrednie czy niezamierzone – ma bardzo duży wpływ na poziom ryzyka.

Bezpośrednie narażenie w laboratorium na czynniki mogące wywoływać choroby u ludzi występuje wtedy, gdy w samym laboratorium lub pomieszczeniach zwierząt laboratoryjnych występuje co najmniej jedna z następujących sytuacji:
– prowadzone są badania nad czynnikami biologicznymi z grup zagrożenia 2–4, w tym hodowle, gromadzenie lub przechowywanie,
– zwierzęta laboratoryjne zostały celowo zainfekowane do celów badawczych, rozwoju, edukacji lub diagnostyki szkodliwymi czynnikami biologicznymi zakwalifikowanymi do grupy 2–4 zagrożenia lub są podejrzane o zainfekowanie takimi czynnikami.
Niezamierzone narażenie w laboratorium na czynniki mogące wywoływać choroby u ludzi występuje wtedy, gdy prowadzone są prace z materiałami, w odniesieniu do których istnieje niepewność co do obecności czynników biologicznych z grup zagrożenia 2–4.

Środki hermetyczności dla laboratoriów i zwierzętarni

Kiedy można stosować środki hermetyczności niższego stopnia niż wskazuje na to numer grupy zagrożenia?
W laboratoriach i w pomieszczeniach zwierząt laboratoryjnych pracodawca stosuje środki hermetyczności wymienione w załączniku (rodzaje środków – w ramce). Przy narażeniu na czynniki biologiczne, zaklasyfikowane do danej grupy, należy stosować środki hermetyczności tego samego stopnia. Na przykład prowadzenie badań nad wirusem zapalenia wątroby typu B – czynnikiem biologicznym zakwalifikowanym do grupy 3. zagrożenia – wymaga zapewnienia przynajmniej 3. stopnia hermetyczności. 

Jeżeli w laboratorium prowadzone są prace z materiałami, w odniesieniu do których istnieje niepewność co do obecności szkodliwych czynników biologicznych mogących wywoływać choroby u ludzi, a których celem nie jest prowadzenie badań nad tymi czynnikami, w tym prowadzenie hodowli lub ich gromadzenie, stosuje się 2. stopień hermetyczności, a stopnie hermetyczności 3. lub 4. wtedy, gdy zachodzi taka konieczność. Na przykład do pracy z ludzką krwią, która może zawierać czynniki grupy 3. (wirusy zapalenia wątroby B, C, ludzkie wirusy nabytego niedoboru odporności), wystarczy zapewnienie 2. stopnia hermetyczności.

Środki hermetyczności dla laboratoriów i zwierzętarni

- Miejsce pracy odizolowane od innych pomieszczeń w tym samym budynku lub znajdujące się w oddzielnym budynku.
- Powietrze wyprowadzane i wprowadzane do miejsca pracy przez filtry HEPA lub podobne.
- Dostęp wyłącznie dla osób uprawnionych.
- Miejsce pracy przystosowane do dezynfekcji poprzez fumigację.
- Określone procedury dezynfekcji.
- Podciśnienie w miejscu pracy w stosunku do bezpośredniego otoczenia.
- Skuteczna ochrona przed wektorami zakażeń, np. gryzoniami i owadami.
- Powierzchnie nieprzepuszczalne dla wody i łatwo zmywalne.
- Powierzchnie odporne na kwasy, zasady, rozpuszczalniki oraz środki dezynfekcyjne.
- Bezpieczne przechowywanie szkodliwego czynnika biologicznego.
- Okno do obserwacji lub podobne rozwiązanie, aby pracownicy mogli być widoczni.
- Pełne wyposażenie przypisane do laboratorium.
- Praca ze skażonym materiałem, włącznie ze zwierzętami, w komorze bezpieczeństwa lub izolatce lub innym odpowiednim pomieszczeniu zamkniętym.
- Piec do spopielania zwłok zwierzęcych.

Co powinna zawierać analiza ryzyka zawodowego dla czynników biologicznych? 

Jednym z najczęściej popełnianych błędów jest utożsamianie czynnika biologicznego i choroby, którą wywołuje, np. podanie tężca jako czynnika biologicznego zamiast nazwy bakterii, która tężec wywołuje: Clostridium tetani.
Ocenę stopnia zagrożenia stwarzanego przez czynniki biologiczne należy rozpocząć od sporządzenia spisu czynników biologicznych, z grup zagrożenia 2–4, innych czynników, o których wiadomo, iż stwarzają zagrożenia dla zdrowia, a także informacji o efektach alergicznych, produkcji toksyn, możliwości przeniesienia zakażenia drogą powietrzną, o dostępności szczepionki.
Ze względu na fakt, iż pracownik musi otrzymać informację o chorobie, którą dany czynnik wywołuje – warto od razu dodać tę informację.

Czy komora z przepływem laminarnym wyposażona w lampę UV może być uznana za komorę bezpieczeństwa?
Popularnie stosowana w laboratoriach biologicznych komora z przepływem laminarnym nie jest wystarczającym środkiem hermetyczności do pracy z czynnikami biologicznymi grupy 3., gdyż nie zapewnia wyprowadzenia całego powietrza przez filtry HEPA; nie jest to także komora bezpieczeństwa odpowiednia do pracy z materiałem skażonym czynnikami biologicznymi grupy 3. przenoszonymi drogą powietrzną. Problemy z komorami laminarnymi występują najczęściej w laboratoriach diagnostycznych przy pracy z krwią ludzką. Jak już wyjaśniono wcześniej, w takim przypadku wystarczy zastosować środki hermetyczności 2. stopnia i środki, o których mowa, nie są wymagane. Komora laminarna jest raczej środkiem zabezpieczającym obiekty badań przed skażeniem niż środkiem ochrony pracowników.

Szkodliwe czynniki biologiczne, mogące być przyczyną zakażenia, alergii lub zatrucia, obejmują:

1)    drobnoustroje komórkowe, w tym zmodyfikowane genetycznie;
2)    jednostki bezkomórkowe zdolne do replikacji lub przenoszenia materiału genetycznego, w tym zmodyfikowane genetycznie;
3)    hodowle komórkowe;
4)    pasożyty wewnętrzne człowieka.

Klasyfikacja szkodliwych czynników biologicznych

Grupa 1. zagrożenia - czynniki, przez które wywołanie chorób u ludzi jest mało prawdopodobne.
Grupa 2. zagrożenia - czynniki, które mogą wywoływać choroby u ludzi, mogą być niebezpieczne dla pracowników, ale rozprzestrzenienie ich w populacji ludzkiej jest mało prawdopodobne. Zazwyczaj istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia.
Grupa 3. zagrożenia - czynniki, które mogą wywoływać u ludzi ciężkie choroby, są niebezpieczne dla pracowników, a rozprzestrzenienie ich w populacji ludzkiej jest bardzo prawdopodobne. Zazwyczaj istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia.
Grupa 4. zagrożenia - czynniki, które wywołują u ludzi ciężkie choroby, są niebezpieczne dla pracowników, a rozprzestrzenienie czynników w populacji ludzkiej jest bardzo prawdopodobne. Zazwyczaj nie istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia.

Środki hermetyczności dla laboratoriów i zwierzętarni

- Miejsce pracy odizolowane od innych pomieszczeń w tym samym budynku lub znajdujące się w oddzielnym budynku.
- Powietrze wyprowadzane i wprowadzane do miejsca pracy przez filtry HEPA lub podobne.
- Dostęp wyłącznie dla osób upraw­nionych.
- Miejsce pracy przystosowane do dezynfekcji poprzez fumigację.
- Określone procedury dezynfekcji.
- Podciśnienie w miejscu pracy w stosunku do bezpośredniego oto­czenia.
- Skuteczna ochrona przed wektorami zakażeń, np. gryzoniami i owadami.
- Powierzchnie nieprzepuszczalne dla wody i łatwo zmywalne.
- Powierzchnie odporne na kwasy, zasady, rozpuszczalniki oraz środki de­zynfekcyjne.
- Bezpieczne przechowywanie szkodliwego czynnika biologicznego.
- Okno do obserwacji lub podobne rozwiązanie, aby pracownicy mogli być widoczni.
- Pełne wyposażenie przypisane do laboratorium.
- Praca ze skażonym materiałem, włącznie ze zwierzętami, w komorze bezpieczeństwa lub izolatce lub innym odpowiednim pomieszczeniu zamkniętym.
- Piec do spopielania zwłok zwierzęcych.

1 Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki (DzU nr 81, poz. 716 ze zm.).
2 Ustawa z 22 czerwca 2001 r. o organizmach genetycznie zmodyfikowanych (t.j.: DzU z 2007 r., nr 36, poz. 233).

Małgorzata Majka

okladka

Artykuł został opublikowany w miesięczniku Atest 01/2011

W tym wydaniu m.in.:

- Szkolenia bhp. Początek dobrych zmian w rozporządzeniu?
- Obowiązek dostarczenia okularów pracownikowi
- Posiłki profilaktyczne w budownictwie
- Kontrola warunków pracy – cz. 1
- Maszyny górnicze – inne spojrzenie na wymagania dotyczące maszyn

Zobacz pełny spis treści