Problemy z podwykonawcami? Ciągle twierdzą, że czegoś nie wiedzieli? Sprawdź nasze rozwiązanie!!!

Toggle Bar

P jak promocja zdrowia

Typography

Jednym z obszarów w ochronie zdrowia pracujących, obok oceny środowiska pracy i profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami, jest promocja zdrowia w miejscu pracy. Jest to bardzo istotne, a wciąż niedocenione ogniwo w prawidłowo działającym, kompleksowym systemie ochrony zdrowia pracujących.

dr Teresa Łączkowska

Promocja zdrowia uznawana jest obecnie za jeden z priorytetów zdrowia publicznego i społecznej polityki zdrowotnej. W klasycznym ujęciu WHO zdefiniowana została pierwotnie jako „proces umożliwiający ludziom zwiększanie kontroli nad własnym zdrowiem oraz jego umacnianie” (1986 r.).
Zmiana narażeń w miejscu pracy, problem starzenia się populacji pracujących, problemy zdrowotne, wynikające z zagrożenia bezrobociem, spowodowały, że opieka profilaktyczna, ukierunkowana na przeciwdziałanie wyłącznie klasycznym zagrożeniom zawodowym, stała się niewystarczająca. Dlatego już w 1992 r. europejskie wytyczne dla krajów członkowskich, zawierały zapisy, podkreślające rolę promocji zdrowia w sferze ochrony zdrowia pracujących.

Często promocja zdrowia jest utożsamiana z edukacją zdrowotną i programami profilaktycznymi.

Punktem wyjścia dla profilaktyki zdrowotnej jest choroba i wszelkie działania zapobiegające jej powstaniu. Skierowane są do osób z grup podwyższonego ryzyka, np. zagrożonych chorobą wieńcową, otyłością, cukrzycą czy chorobą nowotworową. Celem jest zmniejszenie ryzyka wystąpienia choroby.

Działania z zakresu promocji zdrowia skierowane są do populacji ludzi zdrowych, w tym populacji pracujących, a ich celem jest pomnażanie rezerw i podnoszenie potencjału zdrowia na wyższy poziom. Programy promocji zdrowia mają pomóc przełożyć posiadaną wiedzę na konkretne zachowania zdrowotne, pomóc w ich realizacji i utrwalić osiągnięte efekty.
Często programy promocji zdrowia zawierają elementy profilaktyki zdrowotnej oraz działania edukacyjne, ale niedobrze jest, gdy program promocji zdrowia ogranicza się wyłącznie do edukacji zdrowotnej. Podstawą działań w zakresie promocji zdrowia są zachowania prozdrowotne. Badania naukowe dowodzą, że zdrowie człowieka aż w 50% zależy od jego własnych zachowań. Prozdrowotne style życia obejmują m.in.:
- prawidłowe odżywianie się,
- aktywność fizyczną,
- unikanie palenia tytoniu i nadmiernej konsumpcji alkoholu,
- umiejętność radzenia sobie ze stresem,
- problemy ergonomiczne i związane z nimi zaburzenia zdrowia (szczególnie bóle krzyża).

Promocja zdrowia w miejscu pracy to szereg zorganizowanych, ponadobligatoryjnych i dobrowolnych działań, wykraczających poza tradycyjne zadania profilaktyki medycznej, nakierowanych na wprowadzanie zmian w środowisku społeczno organizacyjnym zakładu pracy. Są to działania wykraczające poza obowiązki pracodawcy w zakresie ochrony zdrowia pracowników oraz bezpieczeństwa i higieny pracy.

Strategia promocji zdrowia w miejscu pracy skupia się na tzw. pozytywnych aspektach zdrowia, takich jak dobre samopoczucie, sprawność, odporność na stres i włącza je w politykę zdrowotną firmy. Promocja zdrowia podejmowana jest po to, by pracownicy dobrze czuli się w swoim miejscu pracy, mniej chorowali, bardziej angażowali się w rozwój firmy, lepiej funkcjonowali w życiu zawodowym i codziennym, a w efekcie, by przedsiębiorstwo lepiej realizowało swoje zadania ekonomiczne.

Promocja zdrowia to nauka i sztuka pomagania ludziom by zmieniali swój styl życia na sprzyjający ich zdrowiu
(M.P. O’Donnell)

Ujęcie to jest zgodne z tzw. podejściem siedliskowym, rozwijanym m.in. w Europejskiej Sieci Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy. Znalazło to swoje odbicie w punkcie 13. Światowej Deklaracji Zdrowia, szczegółowo określonej w programie „Zdrowie 21”, która mówi, że: „Do 2015 r. ludzie powinni mieć większą możliwość życia w środowiskach zdrowych fizycznie i społecznie, takich jak: dom, szkoła, miejsce pracy i społeczność lokalna”.
Koordynacją zadań z zakresu promocji zdrowia w Polsce zajmuje się Krajowe Centrum Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy przy Instytucie Medycyny Pracy w Łodzi, wpisane w Europejską Sieć Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy (ENWHP). Centrum koordynuje też funkcjonowanie Ogólnopolskiej Sieci Ośrodków Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy, która swoje działania opiera na wojewódzkich ośrodkach medycyny pracy, a od 2000 r. animuje również w jej ramach działalność Sieci Zakładów Promujących Zdrowie.

Promocja zdrowia – zadanie smp

Niestety, legislacyjne zaplecze promocji zdrowia pracujących ogranicza się do ustawy z 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy (DzU nr 96, poz. 593 ze zm.), która w katalogu zadań służby medycyny pracy umieszcza promocję zdrowia. Zgodnie z zapisami art. 6 tej ustawy służba medycyny pracy jest właściwa do inicjowania i realizowania promocji zdrowia, a zwłaszcza profilaktycznych programów prozdrowotnych, wynikających z oceny stanu zdrowia pracujących.
Jej współdziałanie z pracodawcami i ich organizacjami oraz pracownikami i ich przedstawicielami ma polegać m.in. na uczestniczeniu w inicjatywach prozdrowotnych na rzecz pracujących, zwłaszcza dotyczących programów promocji zdrowia (art. 7).

Wojewódzkie ośrodki medycyny pracy mają wpisaną promocję zdrowia w swoją działalność statutową na podstawie art. 17 ustawy o służbie medycyny pracy. Zadaniem womp jest współdziałanie w programowaniu i realizacji zadań z zakresu profilaktyki i promocji zdrowia. Praktycznie każdy wojewódzki ośrodek w Polsce posiada w swojej strukturze organizacyjnej dział zajmujący się promocją zdrowia w miejscu pracy, poprzez który współrealizuje programy promocji zdrowia. Natomiast obligacje prawne nałożone na pracodawcę, dotyczące ochrony zdrowia pracowników, nie przewidują zadań z zakresu promocji zdrowia. Umiejscowienie zapisu na temat promocji zdrowia w ustawie o smp mogłoby sugerować, że realizacja tych zadań należy wyłącznie do medycyny pracy.

Jednym z obszarów w ochronie zdrowia pracujących, obok oceny środowiska pracy i profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami, jest promocja zdrowia w miejscu pracy. Jest to bardzo istotne, a wciąż niedocenione ogniwo w prawidłowo działającym, kompleksowym systemie ochrony zdrowia pracujących.

dr Teresa Łączkowska

Promocja zdrowia uznawana jest obecnie za jeden z priorytetów zdrowia publicznego i społecznej polityki zdrowotnej. W klasycznym ujęciu WHO zdefiniowana została pierwotnie jako „proces umożliwiający ludziom zwiększanie kontroli nad własnym zdrowiem oraz jego umacnianie” (1986 r.).
Zmiana narażeń w miejscu pracy, problem starzenia się populacji pracujących, problemy zdrowotne, wynikające z zagrożenia bezrobociem, spowodowały, że opieka profilaktyczna, ukierunkowana na przeciwdziałanie wyłącznie klasycznym zagrożeniom zawodowym, stała się niewystarczająca. Dlatego już w 1992 r. europejskie wytyczne dla krajów członkowskich, zawierały zapisy, podkreślające rolę promocji zdrowia w sferze ochrony zdrowia pracujących.

Często promocja zdrowia jest utożsamiana z edukacją zdrowotną i programami profilaktycznymi.

Punktem wyjścia dla profilaktyki zdrowotnej jest choroba i wszelkie działania zapobiegające jej powstaniu. Skierowane są do osób z grup podwyższonego ryzyka, np. zagrożonych chorobą wieńcową, otyłością, cukrzycą czy chorobą nowotworową. Celem jest zmniejszenie ryzyka wystąpienia choroby.

Działania z zakresu promocji zdrowia skierowane są do populacji ludzi zdrowych, w tym populacji pracujących, a ich celem jest pomnażanie rezerw i podnoszenie potencjału zdrowia na wyższy poziom. Programy promocji zdrowia mają pomóc przełożyć posiadaną wiedzę na konkretne zachowania zdrowotne, pomóc w ich realizacji i utrwalić osiągnięte efekty.
Często programy promocji zdrowia zawierają elementy profilaktyki zdrowotnej oraz działania edukacyjne, ale niedobrze jest, gdy program promocji zdrowia ogranicza się wyłącznie do edukacji zdrowotnej. Podstawą działań w zakresie promocji zdrowia są zachowania prozdrowotne. Badania naukowe dowodzą, że zdrowie człowieka aż w 50% zależy od jego własnych zachowań. Prozdrowotne style życia obejmują m.in.:
- prawidłowe odżywianie się,
- aktywność fizyczną,
- unikanie palenia tytoniu i nadmiernej konsumpcji alkoholu,
- umiejętność radzenia sobie ze stresem,
- problemy ergonomiczne i związane z nimi zaburzenia zdrowia (szczególnie bóle krzyża).

Promocja zdrowia w miejscu pracy to szereg zorganizowanych, ponadobligatoryjnych i dobrowolnych działań, wykraczających poza tradycyjne zadania profilaktyki medycznej, nakierowanych na wprowadzanie zmian w środowisku społeczno organizacyjnym zakładu pracy. Są to działania wykraczające poza obowiązki pracodawcy w zakresie ochrony zdrowia pracowników oraz bezpieczeństwa i higieny pracy.

Strategia promocji zdrowia w miejscu pracy skupia się na tzw. pozytywnych aspektach zdrowia, takich jak dobre samopoczucie, sprawność, odporność na stres i włącza je w politykę zdrowotną firmy. Promocja zdrowia podejmowana jest po to, by pracownicy dobrze czuli się w swoim miejscu pracy, mniej chorowali, bardziej angażowali się w rozwój firmy, lepiej funkcjonowali w życiu zawodowym i codziennym, a w efekcie, by przedsiębiorstwo lepiej realizowało swoje zadania ekonomiczne.

Promocja zdrowia to nauka i sztuka pomagania ludziom by zmieniali swój styl życia na sprzyjający ich zdrowiu
(M.P. O’Donnell)

Ujęcie to jest zgodne z tzw. podejściem siedliskowym, rozwijanym m.in. w Europejskiej Sieci Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy. Znalazło to swoje odbicie w punkcie 13. Światowej Deklaracji Zdrowia, szczegółowo określonej w programie „Zdrowie 21”, która mówi, że: „Do 2015 r. ludzie powinni mieć większą możliwość życia w środowiskach zdrowych fizycznie i społecznie, takich jak: dom, szkoła, miejsce pracy i społeczność lokalna”.
Koordynacją zadań z zakresu promocji zdrowia w Polsce zajmuje się Krajowe Centrum Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy przy Instytucie Medycyny Pracy w Łodzi, wpisane w Europejską Sieć Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy (ENWHP). Centrum koordynuje też funkcjonowanie Ogólnopolskiej Sieci Ośrodków Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy, która swoje działania opiera na wojewódzkich ośrodkach medycyny pracy, a od 2000 r. animuje również w jej ramach działalność Sieci Zakładów Promujących Zdrowie.

Promocja zdrowia – zadanie smp

Niestety, legislacyjne zaplecze promocji zdrowia pracujących ogranicza się do ustawy z 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy (DzU nr 96, poz. 593 ze zm.), która w katalogu zadań służby medycyny pracy umieszcza promocję zdrowia. Zgodnie z zapisami art. 6 tej ustawy służba medycyny pracy jest właściwa do inicjowania i realizowania promocji zdrowia, a zwłaszcza profilaktycznych programów prozdrowotnych, wynikających z oceny stanu zdrowia pracujących.
Jej współdziałanie z pracodawcami i ich organizacjami oraz pracownikami i ich przedstawicielami ma polegać m.in. na uczestniczeniu w inicjatywach prozdrowotnych na rzecz pracujących, zwłaszcza dotyczących programów promocji zdrowia (art. 7).

Wojewódzkie ośrodki medycyny pracy mają wpisaną promocję zdrowia w swoją działalność statutową na podstawie art. 17 ustawy o służbie medycyny pracy. Zadaniem womp jest współdziałanie w programowaniu i realizacji zadań z zakresu profilaktyki i promocji zdrowia. Praktycznie każdy wojewódzki ośrodek w Polsce posiada w swojej strukturze organizacyjnej dział zajmujący się promocją zdrowia w miejscu pracy, poprzez który współrealizuje programy promocji zdrowia. Natomiast obligacje prawne nałożone na pracodawcę, dotyczące ochrony zdrowia pracowników, nie przewidują zadań z zakresu promocji zdrowia. Umiejscowienie zapisu na temat promocji zdrowia w ustawie o smp mogłoby sugerować, że realizacja tych zadań należy wyłącznie do medycyny pracy.

Promowanie zdrowia w pracy

Promowanie zdrowia w pracy

Jest to szereg wspólnych działań – pracodawcy i pracowników – ukierunkowanych nie tylko na ograniczanie narażeń w środowisku pracy i chorób zawodowych, ale też na poprawę zdrowia i samopoczucia zatrudnionych osób, prozdrowotną modyfikację stylu życia. Nierzadko działania te obejmują również rodziny pracowników. Program promocji zdrowia w przedsiębiorstwie to zorganizowany proces społeczny, wpisany w strategię rozwoju firmy, jej kulturę, organizację i politykę zarządzania, obejmujący ponadstandardowe działania na rzecz wzmocnienia zdrowia załogi, wspierający osiągnięcie celów biznesowych organizacji.
Dobrze zaplanowany program promocji zdrowia łączy potrzeby firmy i pracownika. Podstawą promowania zdrowia w miejscu pracy jest przede wszystkim zapewnienie przez pracodawcę bezpiecznego środowiska pracy i odpowiedniego zarządzania ryzykiem zawodowym w przedsiębiorstwie. Istotnym warunkiem powodzenia programu promocji zdrowia jest zaangażowanie w to działanie wszystkich zainteresowanych stron. Pracownicy muszą chcieć uczestniczyć, a pracodawcy muszą chcieć umożliwić pracownikom realizację programu promocji zdrowia.

Programy promocji zdrowia

Sposobem na sukces w promowaniu zdrowia w miejscu pracy jest na pewno program wynikający z potrzeb zdrowotnych pracowników (ocena potrzeb i oczekiwań) w danym zakładzie, budowa klimatu do realizacji promocji zdrowia przez kadrę zarządzającą, sprawny system informacji o promocji zdrowia, np. poprzez szkolenia na ten temat, współpracę z lekarzem sprawującym opiekę profilaktyczną nad zakładem pracy. Im bardziej trafiony program, tym większe będzie zaangażowanie uczestniczących w nim pracowników.
Proponowany program powinien mieć jasno i konkretnie określone cele. O ile to możliwe, należy wykorzystywać wzmocnienia w realizacji programu i łączyć jego wdrożenie z innymi ogólnymi akcjami profilaktycznymi, np. program uwalniający środowisko od dymu tytoniowego z ogólnopolską medialną akcją promocji zdrowia „Rzuć palenie razem z nami”. Można również połączyć program z działaniami w zakresie zapobiegania zagrożeniom zawodowym np. programy promocji zapobiegające szkodliwym skutkom pracy przy monitorze ekranowym z elementami bezpiecznej i higienicznej pracy przy komputerze.

Akceptacja pracodawcy

Bardzo istotnym elementem powodzenia realizacji programu jest pozyskanie do tych działań akceptacji pracodawcy. Wyraźne i aktywne wsparcie ze strony kadry kierowniczej, zarówno wyższego, jak i średniego szczebla, poprzez promowanie uczestnictwa pracowników w działaniach prozdrowotnych, elastyczne godziny pracy, zapewnienie chętnym pracownikom czasu wolnego na udział w programie, zaangażowanie w budowanie zespołu odpowiedzialnego za wdrażanie programu promocji w zakładzie (wybór lidera programu), jest jednym z podstawowych czynników warunkujących skuteczną realizację działań z zakresu promowania zdrowia.

Informowanie o przeprowadzanym programie

Warunkiem powodzenia programu promocji zdrowia jest także dobra informacja o programie, z wykorzystaniem różnych kanałów informacyjnych (plakaty, informacje na tablicach informacyjnych zakładu, radiowęzeł zakładowy lub wewnętrzna poczta elektroniczna czy sieć internetowa).
Ważne są też czytelne materiały edukacyjne, dostosowane w treści do poziomu odbiorców. Do tak przygotowanego program promocji zdrowia powinna przystąpić jak największa grupa pracowników. Należy zwrócić uwagę, że pracownicy działu medycznego (pielęgniarka służby medycyny pracy, lekarz medycyny pracy) występują w roli doradców w realizacji programu, pomagają zorganizować część edukacyjną lub działania profilaktyki medycznej. Służą pomocą przy ocenie wdrożonych działań i uzyskanych efektów zdrowotnych, przy analizie wpływu programu na zdrowie pracowników.
Promocja zdrowia w miejscu pracy nie jest działaniem akcyjnym, to stały proces, wymagający oceny podjętych działań. Monitorowanie programu wymaga informacji zwrotnej (najczęściej w formie ankiet). Wnioski z ocen są uwzględniane przy planowaniu podobnych działań w przyszłości.

Wprowadzanie kultury pracy preferującej zdrowie w pracy przekłada się na wymierne korzyści dla pracodawcy, wynikające z posiadania zdrowego, zadowolonego pracownika, większej jego motywacji do pracy, mniejszej absencji, co wpływa na pozytywny wizerunek firmy, mniejszą rotację kadr i wzrost produktywności. Realizacja zarządzania zdrowiem w firmie wyraża się hasłem „Zdrowy pracownik w zdrowej organizacji”.

W praktyce napotyka się na duże trudności w realizacji zadań promujących zdrowie w zakładzie pracy. Ponad 10 letnie doświadczenie we współrealizowaniu programów promocji zdrowia przez Małopolski Ośrodek Medycyny Pracy w Krakowie pozwala na stwierdzenie, że tylko niewielu pracodawców rozumie ideę promocji zdrowia i nastawionych jest na długoterminowe i wielokierunkowe działania w tym zakresie.
Większość przedsiębiorstw sprowadza go do jednorazowego działania, które bardziej ma charakter szkolenia dla pracowników i nie przekłada się na zmiany w firmie. Dużo publikacji i raportów, w tym raport KCPZ w MP przedstawiony w publikacji E. Korzeniowskiej i K. Puchalskiego Efekty 10 letniej działalności Ogólnopolskiej Sieci Promocji Zdrowia w Miejscu Pracy, wskazuje na wiele przyczyn niepowodzenia realizacji programów promocji zdrowia w zakładach pracy.

Ponad 3/4 ankietowanych lekarzy podaje jako barierę dla promocji zdrowia w miejscu pracy brak zainteresowania nią pracodawców. Wciąż ogromna grupa przedsiębiorców nie czuje się odpowiedzialna za zdrowie pracujących i nie dostrzega opłacalności tego rodzaju działań. Nie traktuje ona promocji zdrowia w kategoriach inwestycji w rozwój zakładu. Mniejszy odsetek lekarzy (56%) skarży się też na brak zainteresowania promocją zdrowia ze strony pracowników. Co prawda większość z nich, bo aż około 90%, oczekuje od zatrudniającego ich zakładu pracy ponadobligatoryjnych działań prozdrowotnych, ale nie dotyczą one zagadnień promocji zdrowia.
Nie bez przyczyny jest też postawa specjalistów medycyny pracy. Co trzeci przyznaje, że barierą jest niechęć do tego rodzaju działań, wykraczających poza tradycyjną rolę lekarza medycyny pracy, które w dodatku nie spotykają się z zainteresowaniem adresata programu. Istotnym czynnikiem utrudniającym działania promocji zdrowia jest także brak doświadczenia w większości zakładów pracy w realizacji programów promocji zdrowia, co wpływa na brak koordynacji w działaniach (brak zgody na przeprowadzenie programu w godzinach pracy, uniemożliwianie oddelegowania pracownika na badania w programie lub zajęcia terapeutyczne, brak właściwego przepływu informacji w zakładach pracy), jak również wspomniany już brak obligacji prawnych dla pracodawców, dotyczących działań promujących zdrowie pracowników.

Ponadto przyczyny braku zainteresowania promocją zdrowia można upatrywać w braku zachęt finansowych dla pracodawców, którzy chcieliby realizować te zadania (np. możliwości odpisania od podatku poniesionych nakładów na promocję zdrowia).

Wszystko to sprawia, że daleko nam jeszcze do modelowego promowania zdrowia w miejscu pracy. Co prawda z upływem lat zaznaczają się też tendencje pozytywne – dla coraz większej grupy pracodawców inwestowanie w zdrowie personelu staje się częścią biznesu.

Mimo to przekonanie do idei promocji zdrowia zarówno pracodawców, jak i pracowników to nadal duże wyzwanie dla służby medycyny pracy, dla organizacji pracowniczych i służby bhp.

dr Teresa Łączkowska

lekarz chorób wewnętrznych, specjalista medycyny pracy

okladka

Artykuł został opublikowany w miesięczniku Atest 05/2013

W tym wydaniu m.in.:

- Behapowcy po 1 lipca 2013 r.
- Pierwsza pomoc, zwalczanie pożarów i ewakuacja pracowników
- Stres termiczny przyczyną śmierci strażaków
- Bezpieczeństwo montażu i użytkowania rusztowań. Część 8: Komunikacja
- Ręka zmiażdżona przez koło

Zobacz pełny spis treści

Bibliografia:
- Gniazdowski A., Promocja zdrowia w miejscu pracy. Teoria i zagadnienia praktyczne, IMP, Łódź 1997.
- Lwow F., Milewicz A., Promocja Zdrowia, Wyd. Medyczne, Wrocław 2004.
- Korzeniowska E., Rozumienie przez lekarzy medycyny pracy koncepcji promocji zdrowia zatrudnionych i własnej roli w programach tego typu, Medycyna Pracy, 54 (6), s. 495–501.
- Korzeniowska E., Sposoby myślenia i postępowania w sferze zdrowia starszych pracowników średnich i dużych firm, Medycyna Pracy, 2004, 55 (2), s. 129–138.
- Puchalski K., Korzyści oraz przeszkody związane z promocją zdrowia lekarzy medycyny pracy w Polsce, Medycyna Pracy, 2003, 54 (3), s. 207–213.
- Puchalski K., Korzeniowska E., Próba oceny jakości wdrożeń promocji zdrowia w zakładach pracy na tle jej uwarunkowań, Medycyna Pracy, 2003, 54 (1), s. 1–7.
- Puchalski K., Korzeniowska E., Zaangażowanie zakładów pracy w Polsce w promocję zdrowia personelu. Kierunki rozwoju w latach 1998–2002, Medycyna Pracy, 2002, 53 (5), s. 355–360.
- Ustawa o służbie medycyny pracy – DzU z 1997 r., nr 96, poz. 593 ze zm.
- Materiały Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy.
- Raport WHO „Ocena i zalecenia dotyczące wzmocnienia stanowiska i roli zarządczej Ministerstwa Zdrowia w działaniach związanych z poprawą promocji zdrowia w miejscu pracy w Polsce”.

  strzalkaPolecamy również m.in.: