Szukasz ochron indywidualnych? Może odpowiednich szkoleń? Zobacz co proponujemy w Katalogu BHP!

Toggle Bar

Identyfikacja zagrożeń i ocena ryzyka w przemyśle chemicznym cz.1

Typography

Przy omawianiu problemów bezpieczeństwa chemicznego warto przypomnieć słowa Emila Mraka, który powiedział: „Nie ma bezpiecznych substancji, istnieją tylko bezpieczne sposoby ich używania”. Trudno się z tym stwierdzeniem nie zgodzić. To właśnie najczęściej nieznajomość właściwości substancji chemicznych oraz wzajemnego ich oddziaływania jest przyczyną wielu tragedii.

Paweł Szczepański

Wielkie awarie – np. Seveso, 1976; Bhopal, 1984; Czarnobyl, 1986 – spowodowały gwałtowny rozwój badań i techniki w dziedzinie bezpiecznego prowadzenia procesów technologicznych w przemyśle chemicznym. Właśnie te tragedie stanowiły zaczątek nowej gałęzi wiedzy – nauki o bezpieczeństwie i zapobieganiu stratom. Jej głównym celem jest opracowanie metod oceny i klasyfikacji zagrożeń oraz rozwiązywanie problemów bezpieczeństwa.

Również w Polsce mamy do czynienia z częstymi przypadkami powstania zagrożeń chemicznych – wypadki z udziałem paliw, wycieki z cystern do gruntu, do rzek, zapalenia się wycieków. Rocznie mamy około 200 takich zdarzeń (np. w 2000 r. było ich 186, w 2001 r. – 154).

Skutki materialne oraz ludzkie wielkich awarii i katastrof są ogromne. Dlatego też, przez lata funkcjonowania dyrektywy Seveso, udało się opracować szereg metod służących do identyfikacji i oceny zagrożeń chemicznych, których źródłem są procesy chemiczne.

Obecnie w zakresie zapobiegania wielkim awariom przemysłowym funkcjonuje już trzecia z dyrektyw Seveso. Ostatnia zmiana tej dyrektywy została podyktowana wejściem w życie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1272/2008, tzw. rozporządzenia CLP, które wprowadziło na terenie Unii Europejskiej jednolity, zharmonizowany system klasyfikacji i oznakowania chemikaliów – GHS.

W opublikowanej 24 lipca 2012 r. dyrektywie Seveso III, czyli dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/18/UE z 4 lipca 2012 r. w sprawie kontroli zagrożeń poważnymi awa­riami związanymi z substancjami niebezpiecznymi, zmieniającej, a na­stępnie uchylającej dyrektywę Rady 96/82/WE, oprócz zmian związanych z dostosowaniem zamieszczonych w załączniku I kryteriów kwalifikacyjnych do rozporządzenia CLP, konieczne było uwzględnienie wielu aspektów określonych w konwencji z Aarhus1, dotyczącej dostępu do informacji, udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska. Duży nacisk został położony na zagadnienia związane z zagospodarowaniem przestrzennym, m.in. z kontrolowaniem lokalizacji nowych zakładów, ze zmianami, które powinny zostać wprowadzone w istniejących zakładach oraz ich otoczeniu, z uwzględnieniem tzw. bezpiecznych odległości lub wprowadzenia dodatkowych środków technicznych.

Jednakże pamiętać należy, że zapobieganie awariom przemysłowym i sama dyrektywa Seveso to zasady dotyczące skutków w skali makro. Skala mikro to ocena zagrożenia substancjami chemicznymi i mieszaninami dla każdego człowieka indywidualnie. I tej oceny dotyczy artykuł.

Substancje chemiczne i mieszaniny jako źródła zagrożeń dla zdrowia człowieka – identyfikacja zagrożeń na etapie wprowadzania do obrotu

W tym zakresie znajdują się zasady postępowania, zdefiniowane również jako wymagania prawne dla:
- producentów, dystrybutorów, importerów substancji chemicznych i mieszanin wprowadzanych na teren UE,
- pracodawców, którzy w prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej w jakikolwiek sposób używają, przechowują, transportują lub w inny sposób stwarzający zagrożenie dla człowieka używają substancji chemicznych.

W odniesieniu do pierwszej wymienionej grupy wymagania dotyczą przede wszystkim zakresu informacji, jakie powinny być zebrane w celu stworzenia raportu bezpieczeństwa chemicznego, wymaganego przez rozporządzenie REACH2. Rozporządzenie to jest oparte na zasadzie, zgodnie z którą do podmiotów branżowych należy zagwarantowanie, że substancje, które produkują, importują, stosują lub wprowadzają do obrotu nie wpływają w sposób szkodliwy na ludzkie zdrowie ani na środowisko. Dlatego producenci i importerzy muszą zbierać lub generować dane dotyczące substancji i określić sposób, w jaki ryzyko, które te substancje stwarzają dla zdrowia ludzkiego i środowiska, można kontrolować poprzez zastosowanie odpowiednich środków zarządzania ryzykiem. Dla wszystkich substancji produkowanych lub importowanych w ilościach przekraczających 10 ton rocznie należy wykonać ocenę bezpieczeństwa chemicznego (CSA), a jej wyniki udokumentować w raporcie bezpieczeństwa chemicznego (CSR). Ocena bezpieczeństwa powinna uwzględniać produkcję substancji oraz wszystkie znane zastosowania.

Na ocenę bezpieczeństwa chemicznego składają się:
- gromadzenie i ocena informacji,
- identyfikacja zagrożeń,
- klasyfikowanie i oznakowanie,
- wyznaczanie poziomów progowych.

Raport CSR zawiera podsumowanie informacji dotyczących właściwości substancji wpływających na ludzkie zdrowie i środowisko oraz ocenę narażenia i zagrożeń w przypadkach, w których ocena taka jest wymagana.

Ocena bezpieczeństwa chemicznego nie musi być wykonywana:
- gdy stężenie substancji w mieszaninie jest niższe od określonego limitu,
- w przypadku półproduktów wyodrębnianych w miejscu wytwarzania,
- w przypadku działalności badawczo‑rozwojowej ukierunkowanej na produkt i proces produkcji (PPORD),
- jeśli użytkowanie substancji jest już uregulowane przez odpowiednie przepisy i w związku z tym substancja nie podlega rejestracji (np. biocydy, pestycydy, preparaty farmaceutyczne).

Ocena bezpieczeństwa chemicznego nie musi uwzględniać zagrożenia dla zdrowia ludzkiego związanego z końcowym stosowaniem substancji w materiałach mających kontakt z żywnością oraz w produktach kosmetycznych, ponieważ podlegają one innym przepisom.

Ocena bezpieczeństwa chemicznego substancji obejmuje następujące etapy:
- ocenę zagrożenia, w tym szczególnie stwarzanego przez substancje PBT3 oraz vPvB4,
- ocenę narażenia obejmującą scenariusze narażenia,
- charakterystykę ryzyka.

Efektem oceny jest informacja o koniecznych do zastosowania środkach kontroli zagrożeń przez podmiot rejestrujący i przedstawienie ich w postaci karty charakterystyki. Dla użytkownika końcowego jest to bowiem najważniejszy dokument, na podstawie którego organizowane są miejsca pracy oraz zabezpieczenia dla pracowników.

Przy omawianiu problemów bezpieczeństwa chemicznego warto przypomnieć słowa Emila Mraka, który powiedział: „Nie ma bezpiecznych substancji, istnieją tylko bezpieczne sposoby ich używania”. Trudno się z tym stwierdzeniem nie zgodzić. To właśnie najczęściej nieznajomość właściwości substancji chemicznych oraz wzajemnego ich oddziaływania jest przyczyną wielu tragedii.

Paweł Szczepański

Wielkie awarie – np. Seveso, 1976; Bhopal, 1984; Czarnobyl, 1986 – spowodowały gwałtowny rozwój badań i techniki w dziedzinie bezpiecznego prowadzenia procesów technologicznych w przemyśle chemicznym. Właśnie te tragedie stanowiły zaczątek nowej gałęzi wiedzy – nauki o bezpieczeństwie i zapobieganiu stratom. Jej głównym celem jest opracowanie metod oceny i klasyfikacji zagrożeń oraz rozwiązywanie problemów bezpieczeństwa.

Również w Polsce mamy do czynienia z częstymi przypadkami powstania zagrożeń chemicznych – wypadki z udziałem paliw, wycieki z cystern do gruntu, do rzek, zapalenia się wycieków. Rocznie mamy około 200 takich zdarzeń (np. w 2000 r. było ich 186, w 2001 r. – 154).

Skutki materialne oraz ludzkie wielkich awarii i katastrof są ogromne. Dlatego też, przez lata funkcjonowania dyrektywy Seveso, udało się opracować szereg metod służących do identyfikacji i oceny zagrożeń chemicznych, których źródłem są procesy chemiczne.

Obecnie w zakresie zapobiegania wielkim awariom przemysłowym funkcjonuje już trzecia z dyrektyw Seveso. Ostatnia zmiana tej dyrektywy została podyktowana wejściem w życie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1272/2008, tzw. rozporządzenia CLP, które wprowadziło na terenie Unii Europejskiej jednolity, zharmonizowany system klasyfikacji i oznakowania chemikaliów – GHS.

W opublikowanej 24 lipca 2012 r. dyrektywie Seveso III, czyli dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/18/UE z 4 lipca 2012 r. w sprawie kontroli zagrożeń poważnymi awa­riami związanymi z substancjami niebezpiecznymi, zmieniającej, a na­stępnie uchylającej dyrektywę Rady 96/82/WE, oprócz zmian związanych z dostosowaniem zamieszczonych w załączniku I kryteriów kwalifikacyjnych do rozporządzenia CLP, konieczne było uwzględnienie wielu aspektów określonych w konwencji z Aarhus1, dotyczącej dostępu do informacji, udziału społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępu do wymiaru sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska. Duży nacisk został położony na zagadnienia związane z zagospodarowaniem przestrzennym, m.in. z kontrolowaniem lokalizacji nowych zakładów, ze zmianami, które powinny zostać wprowadzone w istniejących zakładach oraz ich otoczeniu, z uwzględnieniem tzw. bezpiecznych odległości lub wprowadzenia dodatkowych środków technicznych.

Jednakże pamiętać należy, że zapobieganie awariom przemysłowym i sama dyrektywa Seveso to zasady dotyczące skutków w skali makro. Skala mikro to ocena zagrożenia substancjami chemicznymi i mieszaninami dla każdego człowieka indywidualnie. I tej oceny dotyczy artykuł.

Substancje chemiczne i mieszaniny jako źródła zagrożeń dla zdrowia człowieka – identyfikacja zagrożeń na etapie wprowadzania do obrotu

W tym zakresie znajdują się zasady postępowania, zdefiniowane również jako wymagania prawne dla:
- producentów, dystrybutorów, importerów substancji chemicznych i mieszanin wprowadzanych na teren UE,
- pracodawców, którzy w prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej w jakikolwiek sposób używają, przechowują, transportują lub w inny sposób stwarzający zagrożenie dla człowieka używają substancji chemicznych.

W odniesieniu do pierwszej wymienionej grupy wymagania dotyczą przede wszystkim zakresu informacji, jakie powinny być zebrane w celu stworzenia raportu bezpieczeństwa chemicznego, wymaganego przez rozporządzenie REACH2. Rozporządzenie to jest oparte na zasadzie, zgodnie z którą do podmiotów branżowych należy zagwarantowanie, że substancje, które produkują, importują, stosują lub wprowadzają do obrotu nie wpływają w sposób szkodliwy na ludzkie zdrowie ani na środowisko. Dlatego producenci i importerzy muszą zbierać lub generować dane dotyczące substancji i określić sposób, w jaki ryzyko, które te substancje stwarzają dla zdrowia ludzkiego i środowiska, można kontrolować poprzez zastosowanie odpowiednich środków zarządzania ryzykiem. Dla wszystkich substancji produkowanych lub importowanych w ilościach przekraczających 10 ton rocznie należy wykonać ocenę bezpieczeństwa chemicznego (CSA), a jej wyniki udokumentować w raporcie bezpieczeństwa chemicznego (CSR). Ocena bezpieczeństwa powinna uwzględniać produkcję substancji oraz wszystkie znane zastosowania.

Na ocenę bezpieczeństwa chemicznego składają się:
- gromadzenie i ocena informacji,
- identyfikacja zagrożeń,
- klasyfikowanie i oznakowanie,
- wyznaczanie poziomów progowych.

Raport CSR zawiera podsumowanie informacji dotyczących właściwości substancji wpływających na ludzkie zdrowie i środowisko oraz ocenę narażenia i zagrożeń w przypadkach, w których ocena taka jest wymagana.

Ocena bezpieczeństwa chemicznego nie musi być wykonywana:
- gdy stężenie substancji w mieszaninie jest niższe od określonego limitu,
- w przypadku półproduktów wyodrębnianych w miejscu wytwarzania,
- w przypadku działalności badawczo‑rozwojowej ukierunkowanej na produkt i proces produkcji (PPORD),
- jeśli użytkowanie substancji jest już uregulowane przez odpowiednie przepisy i w związku z tym substancja nie podlega rejestracji (np. biocydy, pestycydy, preparaty farmaceutyczne).

Ocena bezpieczeństwa chemicznego nie musi uwzględniać zagrożenia dla zdrowia ludzkiego związanego z końcowym stosowaniem substancji w materiałach mających kontakt z żywnością oraz w produktach kosmetycznych, ponieważ podlegają one innym przepisom.

Ocena bezpieczeństwa chemicznego substancji obejmuje następujące etapy:
- ocenę zagrożenia, w tym szczególnie stwarzanego przez substancje PBT3 oraz vPvB4,
- ocenę narażenia obejmującą scenariusze narażenia,
- charakterystykę ryzyka.

Efektem oceny jest informacja o koniecznych do zastosowania środkach kontroli zagrożeń przez podmiot rejestrujący i przedstawienie ich w postaci karty charakterystyki. Dla użytkownika końcowego jest to bowiem najważniejszy dokument, na podstawie którego organizowane są miejsca pracy oraz zabezpieczenia dla pracowników.

Substancje chemiczne i mieszaniny jako źródła zagrożeń dla zdrowia człowieka

 

Substancje chemiczne i mieszaniny jako źródła zagrożeń dla zdrowia człowieka – identyfikacja zagrożeń na etapie użycia

Jeśli chodzi o najważniejsze przepisy, to należy wspomnieć o dyrektywie 98/24/WE w sprawie bezpieczeństwa pracowników oraz ochrony ich zdrowia przed ryzykiem związanym z czynnikami chemicznymi podczas pracy, która do polskiego prawa wdrożona została przez rozporządzenie Ministra Zdrowia z 30 grudnia 2004 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy związanej z występowaniem w miejscu pracy czynników chemicznych (DzU z 2005 r., nr 11, poz. 86, ze zm.).

W przypadku stosowania takich czynników niezbędne jest zapewnienie, że:
- zostaną rozpoznane źródła zagrożeń chemicznych;
- zostaną zidentyfikowane rodzaje zagrożenia chemicznego;
- zostanie przeprowadzona ocena narażenia;
- zostanie przeprowadzona ocena ry­zyka;
- zostaną dobrane środki kontroli ryzyka;
- będzie monitorowane ryzyko podczas użycia.

Identyfikacja źródeł zagrożeń chemicznych
Można ją przeprowadzić w procesie oceny:
- jakie substancje używane są w procesach produkcyjnych (w jakich ilościach, w jaki sposób, jaki jest ich cykl „życia” w procesie technologicznym);
- jakie półprodukty i rozpuszczalniki (lub np. stabilizatory) są używane lub powstają w procesie (w jakich ilościach, w jaki sposób, jaki jest ich cykl „życia” w procesie technologicznym);
- jakie substancje uboczne mogą powstać w procesach technologicznych (jako substancje uboczne, efekty uboczne innych procesów), np. podczas spawania;
- jakie powstają produkty gotowe, które mogą stworzyć zagrożenia dla człowieka (np. w wytwórniach farb, lakierów);
- jakie odpady stwarzają zagrożenie chemiczne (np. ciekłe odpady po analizach chemicznych);
- jakie substancje chemiczne stosowane są w procesach pomocniczych, towarzyszących itp. (utrzymanie ruchu, służby techniczne).

Zwykle ten proces odbywa się poprzez zebranie danych z działu zakupów o zamawianych substancjach chemicznych, z działów technologicznych – o procesach technologicznych, czy z działu ochrony środowiska – informacje o odpadach mogących stanowić zagrożenie chemiczne.

Pomocna w tym przypadku może być norma PN‑N‑18002:20115, która w p. 6.2 wymienia szereg informacji, które mogą być potrzebne do oceny ryzyka zawodowego. Z punktu widzenia zagrożeń chemicznych należy tu wspomnieć o informacjach dotyczących:
- lokalizacji stanowiska pracy i/lub realizowanych na nim zadań;
- osób pracujących na stanowisku, ze szczególnym uwzględnieniem osób szczególnie podatnych na oddziaływanie zagrożeń, takich jak np. kobiety w ciąży, młodociani, pracownicy starsi, osoby niepełnosprawne;
- stosowanych środków pracy, materiałów i wykonywanych operacji technologicznych;
- wykonywanych zadań, czynności oraz sposobu i czasu ich wykonywania przez pracujące na stanowisku osoby (z uwzględnieniem zadań nieprodukcyjnych, jak np. konserwacja maszyn lub sprzątanie stanowiska pracy);
- zagrożeń zewnętrznych mogących negatywnie wpłynąć na zdrowie i bezpieczeństwo pracowników;
- stosowanych środków ochrony;
- chorób zawodowych oraz innych dolegliwości zdrowotnych występujących u pracowników na analizowanych i podobnych stanowiskach pracy;
- działań osób niezatrudnionych na ocenianym stanowisku pracy, które mogą powodować dodatkowe zagrożenia;
- zmian, w tym zmian przejściowych i ich wpływu na procesy, materiały, środowisko pracy.

Jako źródła tych informacji norma PN‑N‑18002:2011 podaje m.in.:
- dane techniczne o stosowanych na stanowisku maszynach i urządzeniach,
- dokumentację techniczno‑ruchową i instrukcje stanowiskowe,
- nowe projekty: stanowisk pracy, instalacji maszyn i urządzeń,
- dokumentację dotyczącą chorób zawodowych i innych chorób związanych z pracą,
- przepisy prawne i normy techniczne,
- literaturę naukowo‑techniczną,
- karty charakterystyki substancji chemicznych itp.

Identyfikacja rodzaju zagrożeń chemicznych
Drugim etapem identyfikacji jest rozpoznanie rodzaju zagrożenia chemicznego. Tutaj pomocne z pewnością będą informacje zawarte w kartach charakterystyki dotyczące klasyfikacji substancji niebezpiecznych, rodzaju zagrożenia, obecnie – zgodnie z systemem CLP/GHS6, są to symbole H (wg poprzedniego systemu – symbole R).

Ocena narażenia
Ocena narażenia opiera się na zebraniu informacji, ze szczególnym uwzględnieniem:
- wyników prawidłowo wykonanych pomiarów narażenia;
- postaci, w jakiej występuje substancja w momencie powstania narażenia;
- właściwości fizykochemicznych substancji;
- możliwych dróg narażenia (inhalacyjne, kontaktowe);
- częstotliwości i czasu trwania narażenia.

Jak widać, przy ocenie narażenia istotne jest określenie, czy posiadamy wyniki pomiarów szkodliwych czynników chemicznych występujących na stanowisku pracy.

Wspomniane rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy związanej z występowaniem w miejscu pracy czynników chemicznych wymaga, aby w ocenie ryzyka zawodowego pracodawca uwzględnił:
1) niebezpieczne właściwości czynnika chemicznego;
2) otrzymane od dostawcy informacje dotyczące zagrożenia czynnikiem chemicznym oraz zaleceń jego bezpiecznego stosowania, w szczególności zawarte w karcie charakterystyki, o których mowa w odrębnych przepisach;
3) rodzaj, poziom i czas trwania narażenia;
4) wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń w środowisku pracy, jeżeli zostały ustalone;
5) wartości dopuszczalnych stężeń w materiale biologicznym, jeżeli zostały ustalone;
6) efekty działań zapobiegawczych;
7) wyniki oceny stanu zdrowia pracowników, jeżeli została przeprowadzona;
8) warunki pracy przy użytkowaniu czynników chemicznych, z uwzględnieniem ilości tych czynników.

Należy zwrócić uwagę, że podczas oceny istnieje obowiązek brania pod uwagę wartości NDS, jeśli zostały ustalone. A jeśli nie zostały ustalone? Oczywiście nie bierzemy ich pod uwagę, ale to oznacza również, że nie wykorzystamy do oceny ryzyka metody opisanej w PN‑N‑18002. Problem związany z brakiem ustalenia NDS dla substancji niebezpiecznych jest często pomijany w prasie, więc się do niego odnoszę. Wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń w Polsce (NDS, NDSCh, NDSP) określane są dwuetapowo: Zespół Ekspertów ds. Czynników Chemicznych Międzyresortowej Komisji ds. NDS i NDN dokonuje oceny merytorycznej dokumentacji dopuszczalnych poziomów narażenia zawodowego opracowanej przez poszczególnych ekspertów zespołu oraz ustala propozycje wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń na podstawie oceny ryzyka zdrowotnego i najbardziej aktualnych danych naukowych.

Dla przykładu: ocena ryzyka zdrowotnego dla substancji rakotwórczych polega na określeniu prawdopodobieństwa zachorowania lub zgonu z powodu choroby nowotworowej w następstwie narażenia zawodowego na określoną substancję rakotwórczą. Dla czynników rakotwórczych Międzyresortowa Komisja ds. NDS i NDN przyjęła akceptowane poziomy ryzyka zawodowego zawarte w granicach od 10‑3 do 10‑4, tzn. że przedstawiciele pracobiorców, pracodawców oraz przedstawiciele administracji państwa zaakceptowali możliwość przyrostu liczby dodatkowych nowotworów, a mianowicie 1 nowotworu na 1000 osób narażonych lub 1 nowotworu na 10000 osób narażonych na działanie substancji rakotwórczej w określonym stężeniu.

Wykaz wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy zawiera nieco ponad 500 substancji chemicznych (zob. rozporządzenie MPiPS z 29 listopada 2002 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy – DzU nr 217, poz. 1833, ze zm.). Liczba substancji zarejestrowanych np. w rejestrze CAS to ponad 59 mln substancji organicznych i nieorganicznych i 62 mln sekwencji – jest to największa na świecie taka baza danych. Liczba związków zarejestrowanych w rejestrze CAS odpowiada mniej więcej liczbie wszystkich związków chemicznych znanych ludzkości. Do CAS Registry dane są dodawane w sposób ciągły, 24 godziny na dobę. Obecnie baza przyrasta średnio o około 12 tysięcy związków dziennie.

Nawet, jeśli w praktyce najczęściej stosujemy około kilkudziesięciu tysięcy substancji, to oznacza, że liczba przypadków, dla których ustalono progi narażenia jest zdecydowanie za mała. Prawie w każdej firmie, która wykorzystuje czynniki chemiczne, spotykamy sytuację, że nie została przeprowadzona ocena ryzyka dla narażenia na część z używanych substancji chemicznych. Podawana przyczyna takiego stanu rzeczy: „skoro brak NDS, to jak mamy ocenić poziom ryzyka?”. Jednak w takiej sytuacji również można przeprowadzić ocenę ryzyka – o czym w następnej części artykułu, w kolejnym numerze ATESTU.

Paweł Szczepański

chemik, praktyk i wykładowca w zakresie wdrażania systemów zarządzania bezpieczeństwem, prezes zarządu spółki QES Consulting

okladka

Artykuł został opublikowany w miesięczniku Atest 07/2014

W tym wydaniu m.in.:

- Udział służby bhp w ustalaniu okoliczności i przyczyn wypadków, cz. 1
- Powrót do racjonalności, czyli rzecz o starym „dobrym brzmieniu” art. 130 kodeksu pracy
- Dojścia do obszarów obsługi, regulacji i konserwacji maszyn – wymagania
- Ocena ryzyka przy pracach budowlanych
- Skutek pracy na barierce tarasu

Zobacz pełny spis treści

1   Konwencja podpisana 25 czerwca 1998 r. w Aarhus, w Danii. W państwach, które ratyfikowały konwencję (m.in. Polska), weszła ona w życie 30 października 2001.
2   Rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z 18 grudnia 2006 r. w sprawie rejestracji, oceny, udzielania zezwoleń i stosowanych ograniczeń w zakresie chemikaliów (REACH), utworzenia Europejskiej Agencji Chemikaliów, zmieniające dyrektywę 1999/45/WE oraz uchylające rozporządzenie Rady (EWG) nr 793/93 i rozporządzenie Komisji (WE) nr 1488/94, jak również dyrektywę Rady 76/769/EWG i dyrektywy Komisji 91/155/EWG, 93/67/EWG, 93/105/WE i 2000/21/WE (opublikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej seria L nr 396 z 30 grudnia 2006 r. oraz sprostowanie w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej seria L nr 136 z 29 maja 2007 r.).
3   Substancja trwała, biokumulacyjna i toksyczna.
4   Substancja bardzo trwała i o silnych właściwościach biokumulacyjnych.
5   PN‑N-18002:2011 Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Ogólne wytyczne do oceny ryzyka zawodowego.
6 Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1272/2008 z 16 grudnia 2008 r. w sprawie klasyfikacji, oznakowania i pakowania substancji i mieszanin, zmieniające i uchylające dyrektywy 67/548/EWG i 1999/45/WE oraz zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 (Dz.Urz. UE nr L 353 z 31 grudnia 2008 roku); GHS – Global Harmonized System; CLP – Clasification, Labeling, Packaging of substances and mixtures.