Szukasz ochron indywidualnych? Może odpowiednich szkoleń? Zobacz co proponujemy w Katalogu BHP!

Toggle Bar

Dobór rękawic i obuwia o cechach ochronnych

Typography

Niestety, nie można udzielić jednej i zawsze właściwej odpowiedzi na pytanie, jak dokonać prawidłowego doboru rękawic i obuwia spełniających oczekiwania użytkowników w poszczególnych gałęziach przemysłu? Dlatego w artykule nie odpowiemy wprost na pytanie, jakie typy rękawic i obuwia należy stosować w danej branży przemysłu ciężkiego, tylko wskażemy, co należy uwzględnić przy doborze tych środków, aby dobór ten był jak najbardziej trafny.

Agnieszka Stefko

Rękawice i obuwie stosowane do ochrony rąk i nóg przed czynnikami niebezpiecznymi i szkodliwymi występującymi na stanowiskach pracy należą do środków ochrony indywidualnej. Wprowadzenie tej grupy wyrobów na rynek europejski regulują przepisy jednolite we wszystkich krajach UE, tj. dyrektywa 89/686/EWG[1]. Jej postanowienia przenosi do prawa polskiego rozporządzenie Ministra Gospodarki z 21 grudnia 2005 r.[2]. Funkcjonowanie tych przepisów ma na celu m.in. zapewnienie, że środki ochrony indywidualnej, w tym rękawice i obuwie, przekazywane pracownikom do stosowania, spełniają wymagania dotyczące bezpieczeństwa i ochrony zdrowia.
We wspomnianych wyżej dokumentach prawnych są zdefiniowane trzy kategorie środków ochrony indywidualnej, powszechnie nazywane I, II i III kategorią.
Do kategorii I zaliczane są środki ochrony indywidualnej o prostej konstrukcji, które zapewniają ochronę przed minimalnymi zagrożeniami. Przykłady tych zagrożeń są wymienione w rozporządzeniu – rozdział 3, par. 34.3[2].
Do kategorii III zostały z kolei zaliczone środki ochrony indywidualnej o konstrukcji złożonej, które są przeznaczone do ochrony przed zagrożeniami życia lub zagrożeniami powodującymi poważne i nieodwracalne uszkodzenia ciała lub zmiany chorobowe (rozdział 3, par. 34.4 i 34.5 w rozporządzeniu[2]). Środki niezakwalifikowane do wymienionych dwóch kategorii zaliczane są do kategorii II.
W zależności od kategorii, do której zaklasyfikowano środek ochrony indywidualnej, podlega on innej procedurze oceny zgodności. W przypadku środków ochrony indywidualnej należących do kategorii II i III w procesie oceny zgodności uczestniczy jednostka notyfikowana, która wydaje certyfikat oceny typu WE. W przypadku wyrobów należących do kategorii III dodatkowo – ta sama lub inna jednostka notyfikowana – prowadzi kontrolę produkowanych środków ochrony indywidualnej. Certyfikat oceny typu WE wydawany przez jednostkę notyfikowaną to dokument potwierdzający, że niezależna od producenta jednostka oceniła dany typ środka ochrony indywidualnej w odniesieniu do określonego przeznaczenia ochronnego, a także sprawdziła czy sam oceniany wyrób nie stanowi zagrożenia dla bezpieczeństwa i zdrowia osoby, która go stosuje.
Najprostszym i najczęściej stosowanym sposobem potwierdzania spełnienia zasadniczych wymagań dyrektywy przez oceniany środek ochrony indywidualnej jest spełnienie wymagań odpowiedniej normy europejskiej zharmonizowanej z dyrektywą.

Przykłady dokumentów normatywnych z zakresu rękawic i obuwia

W przypadku rękawic i obuwia istnieje szereg norm europejskich określających wymagania dotyczące omawianych grup wyrobów w zależności od właściwości ochronnych deklarowanych przez ich producentów. Wśród dokumentów normatywnych tylko nieliczne odnoszą się do rękawic i obuwia przeznaczonych do konkretnych grup zawodowych użytkowników. Wymienić tu można następujące normy:

  • EN 659:2003+A1:2008 wraz z poprawką EN 659:2003+A1:2008/AC:2009[3] – dotyczy rękawic strażackich,
  • EN 15090:2006[4] – dotyczy obuwia strażackiego,
  • EN 12477:2001 wraz ze zmianą EN 12477:2001/A1:2005[5] – dotyczy rękawic spawalniczych,
  • EN 381-7:1999[6] – dotyczy rękawic dla użytkowników pilarek łańcuchowych przenośnych,
  • EN ISO 17249:2004 wraz ze zmianą EN ISO 17249:2004/A1:2007[7] – dotyczy obuwia dla użytkowników pilarek łańcuchowych przenośnych,
  • EN ISO 20349:2010[8] – dotyczy obuwia dla odlewników i spawaczy.

W pozostałych przypadkach zakres europejskich norm zharmonizowanych dotyczy rękawic i obuwia chroniących przed poszczególnymi czynnikami szkodliwymi lub niebezpiecznymi występującymi na stanowiskach pracy, jak np. mechanicznymi, termicznymi, chemicznymi, mikroorganizmami. Przykłady europejskich norm zharmonizowanych, w których określono wymagania dla rękawic i obuwia chroniących przed poszczególnymi rodzajami zagrożeń:

  • EN 388:2003[9] – dotyczy rękawic chroniących przed zagrożeniami mechanicznymi,
  • EN 407:2004[10], EN 511:2006[11] – dotyczą rękawic chroniących przed zagrożeniami termicznymi,
  • EN 374-1:2003[12], EN 13832-2:2006[13], EN 13832-3:2006[14] – dotyczą rękawic i obuwia chroniących przed chemikaliami.

W tym miejscu użytkownik rękawic i obuwia może zadać pytanie, do czego może być mu przydatna wiedza na temat dokumentów normatywnych, wymagań dotyczących rękawic i obuwia ujętych w tych dokumentach, czy też wiedza na temat sposobu oceny środków ochrony indywidualnej przed ich wprowadzeniem na rynek. Wydaje się bowiem, że te kwestie powinny interesować tylko jednostki notyfikowane oraz producentów. Pierwszą z wymienionych instytucji – z uwagi na to, że ocenia wyrób na zgodność z dyrektywą, a drugą – ponieważ musi wykazać spełnienie odpowiednich wymagań, chcąc wprowadzać wyrób na rynek UE. Użytkownik natomiast chciałby wiedzieć, jakie rodzaje rękawic i obuwia powinien zastosować, aby chronić ręce i nogi przy wykonywaniu konkretnych prac w danej branży przemysłowej. 

Niestety, nie można udzielić jednej i zawsze właściwej odpowiedzi na pytanie, jak dokonać prawidłowego doboru rękawic i obuwia spełniających oczekiwania użytkowników w poszczególnych gałęziach przemysłu? Dlatego w artykule nie odpowiemy wprost na pytanie, jakie typy rękawic i obuwia należy stosować w danej branży przemysłu ciężkiego, tylko wskażemy, co należy uwzględnić przy doborze tych środków, aby dobór ten był jak najbardziej trafny.

Agnieszka Stefko

Rękawice i obuwie stosowane do ochrony rąk i nóg przed czynnikami niebezpiecznymi i szkodliwymi występującymi na stanowiskach pracy należą do środków ochrony indywidualnej. Wprowadzenie tej grupy wyrobów na rynek europejski regulują przepisy jednolite we wszystkich krajach UE, tj. dyrektywa 89/686/EWG[1]. Jej postanowienia przenosi do prawa polskiego rozporządzenie Ministra Gospodarki z 21 grudnia 2005 r.[2]. Funkcjonowanie tych przepisów ma na celu m.in. zapewnienie, że środki ochrony indywidualnej, w tym rękawice i obuwie, przekazywane pracownikom do stosowania, spełniają wymagania dotyczące bezpieczeństwa i ochrony zdrowia.
We wspomnianych wyżej dokumentach prawnych są zdefiniowane trzy kategorie środków ochrony indywidualnej, powszechnie nazywane I, II i III kategorią.
Do kategorii I zaliczane są środki ochrony indywidualnej o prostej konstrukcji, które zapewniają ochronę przed minimalnymi zagrożeniami. Przykłady tych zagrożeń są wymienione w rozporządzeniu – rozdział 3, par. 34.3[2].
Do kategorii III zostały z kolei zaliczone środki ochrony indywidualnej o konstrukcji złożonej, które są przeznaczone do ochrony przed zagrożeniami życia lub zagrożeniami powodującymi poważne i nieodwracalne uszkodzenia ciała lub zmiany chorobowe (rozdział 3, par. 34.4 i 34.5 w rozporządzeniu[2]). Środki niezakwalifikowane do wymienionych dwóch kategorii zaliczane są do kategorii II.
W zależności od kategorii, do której zaklasyfikowano środek ochrony indywidualnej, podlega on innej procedurze oceny zgodności. W przypadku środków ochrony indywidualnej należących do kategorii II i III w procesie oceny zgodności uczestniczy jednostka notyfikowana, która wydaje certyfikat oceny typu WE. W przypadku wyrobów należących do kategorii III dodatkowo – ta sama lub inna jednostka notyfikowana – prowadzi kontrolę produkowanych środków ochrony indywidualnej. Certyfikat oceny typu WE wydawany przez jednostkę notyfikowaną to dokument potwierdzający, że niezależna od producenta jednostka oceniła dany typ środka ochrony indywidualnej w odniesieniu do określonego przeznaczenia ochronnego, a także sprawdziła czy sam oceniany wyrób nie stanowi zagrożenia dla bezpieczeństwa i zdrowia osoby, która go stosuje.
Najprostszym i najczęściej stosowanym sposobem potwierdzania spełnienia zasadniczych wymagań dyrektywy przez oceniany środek ochrony indywidualnej jest spełnienie wymagań odpowiedniej normy europejskiej zharmonizowanej z dyrektywą.

Przykłady dokumentów normatywnych z zakresu rękawic i obuwia

W przypadku rękawic i obuwia istnieje szereg norm europejskich określających wymagania dotyczące omawianych grup wyrobów w zależności od właściwości ochronnych deklarowanych przez ich producentów. Wśród dokumentów normatywnych tylko nieliczne odnoszą się do rękawic i obuwia przeznaczonych do konkretnych grup zawodowych użytkowników. Wymienić tu można następujące normy:

  • EN 659:2003+A1:2008 wraz z poprawką EN 659:2003+A1:2008/AC:2009[3] – dotyczy rękawic strażackich,
  • EN 15090:2006[4] – dotyczy obuwia strażackiego,
  • EN 12477:2001 wraz ze zmianą EN 12477:2001/A1:2005[5] – dotyczy rękawic spawalniczych,
  • EN 381-7:1999[6] – dotyczy rękawic dla użytkowników pilarek łańcuchowych przenośnych,
  • EN ISO 17249:2004 wraz ze zmianą EN ISO 17249:2004/A1:2007[7] – dotyczy obuwia dla użytkowników pilarek łańcuchowych przenośnych,
  • EN ISO 20349:2010[8] – dotyczy obuwia dla odlewników i spawaczy.

W pozostałych przypadkach zakres europejskich norm zharmonizowanych dotyczy rękawic i obuwia chroniących przed poszczególnymi czynnikami szkodliwymi lub niebezpiecznymi występującymi na stanowiskach pracy, jak np. mechanicznymi, termicznymi, chemicznymi, mikroorganizmami. Przykłady europejskich norm zharmonizowanych, w których określono wymagania dla rękawic i obuwia chroniących przed poszczególnymi rodzajami zagrożeń:

  • EN 388:2003[9] – dotyczy rękawic chroniących przed zagrożeniami mechanicznymi,
  • EN 407:2004[10], EN 511:2006[11] – dotyczą rękawic chroniących przed zagrożeniami termicznymi,
  • EN 374-1:2003[12], EN 13832-2:2006[13], EN 13832-3:2006[14] – dotyczą rękawic i obuwia chroniących przed chemikaliami.

W tym miejscu użytkownik rękawic i obuwia może zadać pytanie, do czego może być mu przydatna wiedza na temat dokumentów normatywnych, wymagań dotyczących rękawic i obuwia ujętych w tych dokumentach, czy też wiedza na temat sposobu oceny środków ochrony indywidualnej przed ich wprowadzeniem na rynek. Wydaje się bowiem, że te kwestie powinny interesować tylko jednostki notyfikowane oraz producentów. Pierwszą z wymienionych instytucji – z uwagi na to, że ocenia wyrób na zgodność z dyrektywą, a drugą – ponieważ musi wykazać spełnienie odpowiednich wymagań, chcąc wprowadzać wyrób na rynek UE. Użytkownik natomiast chciałby wiedzieć, jakie rodzaje rękawic i obuwia powinien zastosować, aby chronić ręce i nogi przy wykonywaniu konkretnych prac w danej branży przemysłowej. 

Wytyczne dotyczące doboru rękawic i obuwia

Wytyczne dotyczące doboru rękawic i obuwia

Dokumenty określające wymagania dla poszczególnych grup rękawic i obuwia, uwzględnione w procesie oceny zgodności determinują w pewien sposób asortyment omawianej grupy środków ochrony indywidualnej dostępnych na rynku. 

Producent rękawic i obuwia, chcąc spełnić zasadnicze wymagania dyrektywy 89/686/EWG, dokonuje doboru takich surowców, materiałów i układów materiałów oraz sposobu konstrukcji wyrobów, aby możliwe było spełnienie tych wymagań. Z uwagi na to, że narzędziem do takiej oceny są normy zharmonizowane, to jeśli odnoszą się one w swych wymaganiach do ochrony przed poszczególnymi czynnikami zagrożenia, a nie do rękawic czy obuwia dla poszczególnych branż przemysłowych czy rodzajów działalności zawodowej (z wyłączeniami opisanymi wcześniej), to wynika z tego, że użytkownik nie znajdzie na rynku, wzorów dedykowanych do stosowania w konkretnych branżach przemysłu ciężkiego (np. w budownictwie, przemyśle chemicznym, maszynowym itd.), ale rękawice i obuwie o określonych właściwościach ochronnych. Powstaje zatem pytanie – jak dokonać prawidłowego doboru rękawic i obuwia spełniających oczekiwania użytkowników w poszczególnych gałęziach przemysłu?

Zuwagi na to, że normy odnoszą się do ochrony przed poszczególnymi czynnikami zagrożenia, a nie do ochron dla poszczególnych branż czy rodzajów działalności, użytkownik nie znajdzie wzorów dedykowanych do stosowania w konkretnych branżach, ale o określonych właściwościach ochronnych.

Niestety, nie można udzielić na to pytanie jednej i zawsze właściwej odpowiedzi. Mimo że w pewnych branżach przemysłowych występują charakterystyczne dla niej zagrożenia wynikające z głównego kierunku działalności (np. rodzaj zagrożeń termicznych w przemyśle metalurgicznym), to nie oznacza to, że jest to jedyny rodzaj występujących zagrożeń albo że na wszystkich stanowiskach pracy będą występowały te same rodzaje zagrożeń i poziomy zagrożeń. Dlatego nie odpowiem wprost na pytanie, jakie typy rękawic i obuwia należy stosować w danej branży przemysłu ciężkiego, tylko wskażę, co należy uwzględnić przy doborze tych środków, aby dobór ten był jak najbardziej trafny.
Po pierwsze, należy w tym miejscu przypomnieć, że stosowanie środków ochrony indywidualnej, w tym rękawic i obuwia, jest ostatnim z działań na rzecz zapewnienia bezpiecznych warunków pracy. Oznacza to, że rękawice i obuwie, podobnie jak i inne środki ochrony indywidualnej, powinny być stosowane tylko wówczas, gdy nie jest możliwe wyeliminowanie lub ograniczenie zagrożeń przy zastosowaniu innych środków. Po drugie, dobór odpowiednich rękawic i obuwia powinien zawsze uwzględniać wyniki oceny ryzyka na danym stanowisku pracy, z czego wynika wiedza na temat rodzaju zagrożeń i skutków ich występowania. Należy też podkreślić, że stosowanie rękawic i obuwia nie wyeliminuje zagrożeń urazów rąk i nóg, ale zmniejszy prawdopodobieństwo wystąpienia negatywnych skutków zdrowotnych. Bez względu na rodzaj stosowanych ochron rąk i nóg pamiętajmy, że nie zapewnią one całkowitej ochrony w każdych warunkach, w każdym czasie trwania narażenia i przy nieskończenie długim użytkowaniu. Przy doborze rękawic i obuwia należy uwzględnić następujące aspekty:

  • rodzaj zagrożeń i skutki ich występowania (ciężkość następstw),
  • jednoczesne występowanie kilku zagrożeń,
  • obszar kończyny narażony na działanie czynnika lub czynników, co skutkuje wyborem odpowiedniej konstrukcji rękawic i obuwia,
  • rodzaj wykonywanych czynności zawodowych i związane z tym wymagania dotyczące właściwości użytkowych rękawic i obuwia,
  • częstotliwość i czas trwania kontaktu z danym czynnikiem zagrożenia, a tym samym konieczny czas zapewnienia ochrony,
  • występowanie uczuleń u pracowników na materiał rękawic/obuwia lub ich składniki lub innych ograniczeń związanych ze stosowaniem środka,
  • inne – np. w przypadku rękawic – konieczność chwytania i manipulowania przedmiotami śliskimi czy o gładkich powierzchniach, co wiąże się z wyborem rękawic, których część dłoniowa będzie wykonana w sposób zapewniający antypoślizgowość,
  • informacje na temat właściwości ochronnych oraz inne informacje podane przez producenta wyrobu w instrukcji użytkowania i oznakowaniu.

 Znając odpowiedzi na powyższe pytania, użytkownik może sformułować swoje wymagania i oczekiwania wobec rękawic i obuwia, które będzie stosował zarówno w kontekście właściwości ochronnych, jak i właściwości użytkowych. Mając sformułowane takie wymagania, można poszukiwać wyrobów, które będą spełniały oczekiwania użytkownika. Stąd, wracając do wiedzy na temat wymagań zawartych w dokumentach normatywnych i dyrektywie/rozporządzeniu, uważam, że w podstawowym zakresie wiedza ta jest przydatna użytkownikowi podczas doboru rękawic i obuwia na konkretnych stanowiskach pracy.

Dobór odpowiednich rękawic i obuwia będzie łatwiejszy, jeśli użytkownik będzie dysponował również podstawową wiedzą wynikającą z dyrektywy 89/686/EWG w zakresie kategoryzacji i sposobu oceny środka ochrony indywidualnej.

Rękawice i obuwie należące do kategorii II i III według dyrektywy/rozporządzenia będą oznakowane m.in. numerem odpowiedniej normy, która została uwzględniona przy ich ocenie. Numer normy oraz odpowiedni znak graficzny (piktogram), często uzupełniony kodem cyfrowym lub literowym, czy inne oznaczenia literowe będą wskazywały na zakres stosowania wyrobu i jego przeznaczenie. W europejskich normach zharmonizowanych określających wymagania dla poszczególnych typów rękawic i obuwia podane są również inne przydatne dla użytkownika informacje, tj. na temat poziomów skuteczności ochrony, znaków graficznych oznaczających rodzaj ochrony, kodów cyfrowych i literowych odnoszących się do właściwości ochronnych.
Dobór odpowiednich rękawic i obuwia będzie łatwiejszy, jeśli użytkownik będzie dysponował również podstawową wiedzą wynikającą z dyrektywy 89/686/EWG w zakresie kategoryzacji i sposobu oceny środka ochrony indywidualnej.

Zaklasyfikowanie rękawic czy obuwia do jednej z trzech kategorii środków ochrony indywidualnej według dyrektywy wskazuje m.in. na złożoność konstrukcji wyrobu i zakres zapewnianej przez niego ochrony, co zostało wcześniej opisane. Użytkownik poszukując zatem rękawic i obuwia, które powinny zapewnić mu ochronę przed wieloma różnymi zagrożeniami, często o dużej ciężkości następstw, co ma najczęściej miejsce przy pracach w przemyśle ciężkim, powinien wiedzieć, że nie znajdzie interesujących go wyrobów wśród środków ochrony indywidualnej należących do kategorii I, czyli przeznaczonych do ochrony przed minimalnymi zagrożeniami. Swojego wyboru użytkownik powinien zatem dokonywać spośród wyrobów należących co najmniej do II kategorii według dyrektywy. Wybrane do stosowania rękawice i obuwie powinny spełniać zasadnicze wymagania bezpieczeństwa i ochrony zdrowia, ujęte w dyrektywie/rozporządzeniu[1,2] i być oznakowane znakiem CE.
W przypadku wyrobów zaliczonych do III kategorii, przy znaku CE będzie znajdował się numer jednostki notyfikowanej, która ocenia system kontroli produkowanych środków ochrony indywidualnej. Rękawice i obuwie powinny być również oznakowane, jak już wspomniano, odpowiednimi numerami norm, które stanowiły podstawę ich oceny. W przypadku rękawic stosuje się w oznakowaniu również znaki graficzne i kody cyfrowe/literowe, a w przypadku obuwia – odpowiednie symbole oznaczające kategorię i rodzaj zapewnianej ochrony (patrz tabela 1 i 2). W oznakowaniu rękawic i obuwia znajdują się również informacje dotyczące identyfikacji wyrobu i jego producenta, wielkości, data produkcji (dotyczy głównie obuwia) oraz inne dane – zgodnie z wymaganiami odpowiednich norm przedmiotowych. W instrukcji użytkowania (w informacji dostarczanej przez producenta) dołączonej do wyrobu użytkownik znajdzie m.in. informacje na temat zakresu stosowania i przeznaczenia wyrobu, w tym właściwości ochronnych, objaśnienia symboli użytych w znakowaniu, informacje o zalecanym sposobie czyszczenia i konserwacji itp. oraz informację na temat jednostki notyfikowanej, która brała udział w procesie oceny typu WE i tym samym wydała certyfikat dla tego wyrobu.

Przykłady rękawic i obuwia zapewniających kompleksową ochronę

Zgodnie z informacjami podanymi powyżej, należy podkreślić, że nie ma obecnie na rynku środków ochrony indywidualnej – rękawic i obuwia skierowanych wprost do pracowników poszczególnych gałęzi przemysłu ciężkiego. Wyjątkiem są rękawice i obuwie przeznaczone dla pracowników branży metalurgicznej, konkretnie – rękawice dla hutników i spawaczy oraz obuwie dla hutników, odlewników i spawaczy. 

Pewnym ułatwieniem przy doborze rękawic i obuwia odpowiednich do prac w poszczególnych gałęziach przemysłu ciężkiego mogą być wskazówki producentów, którzy w swoich katalogach podpowiadają, które z ich wyrobów mogą być przydatne w danej branży (np. przy różnego rodzaju pracach w przemyśle budowlanym – prace wykończeniowe, prace budowlane, prace związane z usuwaniem azbestu, w przemyśle maszynowym, chemicznym itp.). Zawsze jednak należy pamiętać o dokonywaniu wyboru odpowiedniego typu rękawic i obuwia na podstawie właściwości ochronnych, które zostały potwierdzone dla danego wyrobu.
Z uwagi na różnorodność zagrożeń i skutki ich następstw, a także często współwystępowanie zagrożeń, odpowiednie do stosowania w przemyśle ciężkim będą rękawice i obuwie zapewniające szeroki zakres ochrony, tj. przed wieloma zagrożeniami oraz w wielu przypadkach – charakteryzujące się wysokim poziomem odporności na działanie danego czynnika – wyższym poziomem skuteczności.
W zależności od tego, jaką ochronę mają zapewnić rękawice czy obuwie, są one badane i oceniane z uwzględnieniem jednej lub więcej zharmonizowanych norm europejskich. Im więcej zagrożeń występuje na danym stanowisku pracy, tym powinny mieć więcej właściwości ochronnych.
W przypadku rękawic – im większy zakres właściwości ochronnych, tym więcej numerów norm, które były podstawą ich oceny i więcej odpowiednich znaków graficznych zostanie zamieszczonych w znakowaniu wyrobu. Z kolei im większy poziom danego zagrożenia, tym wymagane są wyższe poziomy ochrony, co oznacza, że należy dokonywać wyboru rękawic o wyższym poziomie skuteczności w zakresie danego czynnika, np. w zakresie odporności na działanie czynników mechanicznych, termicznych, a w przypadku obuwia – np. zastosowanie ochron palców stopy o większej odporności na uderzenie i ściskanie.
Dla przypomnienia podam, że obuwie o cechach ochronnych, zgodnie z terminologią wynikającą z norm europejskich, zharmonizowanych z dyrektywą, dzieli się na trzy podstawowe grupy tj.:

  • obuwie bezpieczne;
  • obuwie ochronne,
  • obuwie zawodowe.

Definicje tych grup obuwia są podane w normach: EN ISO 20345:2004[15], EN ISO 20346:2004[16] i EN ISO 20347:2004 17]. Obuwie należące do każdej z wymienionych wyżej grup jest oceniane pod kątem spełnienia licznych wymagań sformułowanych w odpowiedniej normie[15, 16, 17], odnoszących się do poszczególnych elementów konstrukcji obuwia. Podstawowa różnica między obuwiem bezpiecznym, ochronnym i zawodowym polega na tym, że dwie pierwsze grupy obuwia zapewniają ochronę palców stopy, a obuwie zawodowe nie pełni takiej funkcji ochronnej. Przy czym obuwie bezpieczne jest wyposażone w podnoski, które podczas badań są uderzane z energią co najmniej 200 J i ściskane pod obciążeniem równym co najmniej 15 kN. W odróżnieniu – obuwie ochronne ma w swojej konstrukcji podnoski, które oceniono odpowiednio z energią 100 J i obciążeniem 10 kN.

W zależności zatem od tego, czy i jaka jest wymagana ochrona palców stopy, należy szukać wzorów obuwia spełniających wymagania jednej z trzech wymienionych norm. W przypadku niektórych rodzajów obuwia do specjalnych zastosowań (np. obuwia odpornego na przecięcie piłą łańcuchową, obuwia dla odlewników i spawaczy) wymagane jest, aby było to obuwie bezpieczne. Z kolei w innych przypadkach, obuwie zapewniające ochronę przed określonymi czynnikami, np. obuwie chroniące przed chemikaliami, może być obuwiem zarówno bezpiecznym, ochronnym, jak i zawodowym.
W przypadku większej liczby zagrożeń zidentyfikowanych na stanowisku pracy należy wybierać obuwie, które będzie spełniało wymagania dla odpowiedniej kategorii (tablica 1) lub będzie charakteryzowało się dodatkowymi właściwościami ochronnymi (tablica 2).
Zgodnie z wymienionymi wyżej normami, można wymienić różne modele konstrukcji obuwia, tj.: obuwie z niską cholewką (model A), trzewiki (model B), but do połowy łydki (model C), but do kolana (model D), but z cholewką sięgającą powyżej kolana (model E). Analogicznie w przypadku rękawic mamy możliwość wyboru pomiędzy rękawicami z krótkim mankietem bądź mankietem zapewniającym ochronę części lub całego przedramienia czy ramienia. Wiedząc zatem, jaka część kończyny górnej lub dolnej jest narażona na działanie czynnika lub czynników zagrożenia, możemy dokonać wyboru odpowiedniej konstrukcji rękawic i obuwia.

Przykłady rękawic i obuwia zapewniających kompleksową ochronę przed wieloma czynnikami zagrożenia

Wielofunkcyjność rękawic ochronnych jest obecnie coraz częstszym wymogiem z uwagi na oczekiwania użytkowników. Dlatego producenci tej grupy środków ochrony indywidualnej, wykorzystując osiągnięcia w technologii wytwarzania materiałów i gotowych wyrobów, proponują swoim odbiorcom rękawice zapewniające jednoczesną ochronę przed wieloma zagrożeniami.
Przykładem takich rękawic są wyroby spełniające wymagania w zakresie odporności na działanie czynników mechanicznych (ścieranie, przecięcie, przekłucie) oraz termicznych, występujących w różnej postaci (ognia, ciepła kontaktowego, ciepła konwekcyjnego, ciepła promieniowania, drobnych rozprysków stopionych metali, dużych ilości stopionego metalu). Można tu wymienić rękawice dla hutników i spawaczy.
W przypadku rękawic od lat funkcjonują wymagania dla rękawic spawalniczych ujęte w normie europejskiej EN 12477:2001, EN 12477:2001/A1:2005[5]. Rękawice dla spawaczy dostępne na rynku są oceniane zgodnie z wymaganiami tej normy, a numer normy jest przywołany w znakowaniu rękawic i w instrukcji użytkowania. Rękawice dla spawaczy są wykonane ze skór dwoinowych i licowych – bydlęcych, świńskich i kozich.
Jednak jak dotąd nie opracowano jeszcze normy europejskiej, której zakres wymagań odnosiłby się do rękawic dla hutników czy odlewników. Rękawice o takim przeznaczeniu oceniane są zgodnie z wymaganiami normy europejskiej EN 407:2004[10], zatem w oznakowaniu rękawic i w instrukcji użytkowania znajduje się odwołanie do tej normy i znak graficzny oznaczający ochronę przed zagrożeniami termicznymi według tej normy. Dostępne na rynku wzory rękawic dla hutników są wykonane ze skór termoodpornych, tkanin aluminizowanych z przędzy z włókien szklanych lub aramidowych, najczęściej z podszewką z tkanin bawełnianych impregnowanych niepalnie. Pomiędzy podszewką a materiałem zewnętrznym umieszczone są wkłady termoizolacyjne w postaci różnego rodzaju włóknin, tkaniny wełnianej impregnowanej niepalnie itp. Tego typu rękawice mają długi mankiet ochraniający część przedramienia, całe przedramię lub ramię.

W przypadku rękawic trudne jest często osiągnięcie kompromisu pomiędzy zapewnieniem odpowiednich właściwości ochronnych i użytkowych. Stąd należy oczekiwać, że stosowanie rękawic wielofunkcyjnych, np. rękawic hutniczych oraz innych rękawic zapewniających ochronę przed wieloma czynnikami gorącymi, będzie ograniczało zdolności manipulowania palcami rąk i wygodę użytkowania. Rękawice zapewniające wyższy poziom ochrony są najczęściej wykonane z układu kilku materiałów, co jednocześnie wpływa na konstrukcję wyrobu – są to najczęściej rękawice z jednym lub z trzema palcami.
Innym przykładem rękawic wielofunkcyjnych, które mogą znaleźć zastosowanie do ochrony rąk w przemyśle ciężkim są rękawice chroniące równocześnie przed chemikaliami, czynnikami mechanicznymi oraz termicznymi (np. kontaktem z gorącym przedmiotem). Kolejny przykład rękawic wielofunkcyjnych to rękawice chroniące przed czynnikami mechanicznymi (przecięcia, przekłucia, obtarcia) i wybranymi chemikaliami oraz mikroorganizmami, jak również skażeniem radioaktywnym. Tego typu rękawice wykonywane są z kilku warstw różnych polimerów na podkładzie dzianinowym.

W przypadku obuwia, na rynku dostępne są trzewiki oraz buty do połowy łydki i buty do kolana przeznaczone do prac na gorących stanowiskach w hutnictwie i przy pracach spawalniczych. Z uwagi na zagrożenia nóg urazami mechanicznymi występującymi w branży metalurgicznej i przy pracach spawalniczych, związanymi z możliwością uderzenia lub nacisku palców stopy przez spadające przedmioty, obuwie dla hutników i spawaczy jest obuwiem bezpiecznym. Wierzchy takiego obuwia są wykonane ze skór licowych o wyprawie termoodpornej. Niektóre wzory obuwia są wyposażone w klapę zapinaną z boku na szybko otwieralną sprzączkę, co umożliwia łatwe zdjęcie buta, po pociągnięciu za pasek zapinający w sytuacji, gdy gorący rozprysk dostanie się do wnętrza obuwia[18, 19].

Użytkownik powinien każdorazowo przeprowadzić ocenę pod kątem braku występowania uszkodzeń materiału rękawicy lub obuwia. Stwierdzenie występowania jakichkolwiek zmian i wad powinno skutkować ich wycofaniem z użytkowania i zastąpieniem nowym wzorem.

W przypadku obuwia dla odlewników i spawaczy dopiero w 2010 roku została przyjęta norma europejska, w której są zawarte wymagania dla tej grupy wyrobów (EN ISO 20349:2010[8]). W normie tej określono wymagania dla obuwia chroniącego użytkownika przed zagrożeniami termicznymi, w tym dużymi ilościami i drobnymi rozpryskami stopionych metali (żelaza i aluminium), jakie mogą wystąpić w odlewniach oraz podczas spawania i prac pokrewnych. Wymagane jest, aby omawiany typ obuwia spełniał wymagania dla obuwia bezpiecznego, przy czym w normie sformułowano oddzielne wymagania dla obuwia przeznaczonego dla odlewników i oddzielne dla obuwia dla spawaczy. Obuwie dla spawaczy, zgodnie z normą, może być obuwiem zarówno klasyfikacji I, jak i II, podczas gdy obuwie dla odlewników – tylko klasyfikacji I (patrz tablica 2). Dla obydwu typów obuwia określono w normie szereg wymagań, w tym wymagania związane z odpornością na działanie czynników gorących. Obuwie spełniające wymagania wspomnianej normy powinno być oznakowane m.in. numerem normy oraz kodami literowymi oznaczającymi poszczególne właściwości ochronne (symbole: P, A, I, CI, E, WR, M, AN – patrz tablica 2, przy czym tego typu obuwie nie może być obuwiem przewodzącym)[8]. Ponadto, norma wprowadza nowe symbole oznaczające właściwości ochronne, tj.:
dla obuwia dla odlewników:
Al – symbol oznaczający odporność na duże ilości płynnego aluminium,
Fe – symbol oznaczający odporność na duże ilości płynnego żelaza,
oraz:
WG – symbol oznaczający spełnienie wymagań dla obuwia przeznaczonego dla spawaczy.
Obuwie dla odlewników i spawaczy powinno być ponadto oznakowane znakiem graficznym oznaczającym ochronę przed czynnikami gorącymi (znak analogiczny do tego, który jest stosowany w znakowaniu rękawic spełniających wymagania normy EN 407:2004[10]).

Na koniec należy podkreślić, że rękawice i obuwie powinno być stosowane z odpowiednio dobraną odzieżą ochronną, tak aby była zachowana ciągłość ochrony całego ciała użytkownika. Ochrona nóg będzie wówczas zapewniona poprzez zastosowanie obuwia oraz nogawek spodni lub częściowych ochron kończyn dolnych – getrów, natomiast ochrona kończyn górnych – poprzez rękawy bluzy, ewentualnie ochraniacze przedramion.
Użytkownik powinien każdorazowo przed zastosowaniem rękawic i obuwia, niezależnie od rodzaju i zakresu ochrony, jaki one zapewniają, przeprowadzić ocenę pod kątem braku występowania uszkodzeń materiału rękawicy lub obuwia. Stwierdzenie występowania jakichkolwiek zmian i wad powstałych w materiale podczas użytkowania powinno skutkować wycofaniem ich z użytkowania i zastąpieniem nowym wzorem.

Literatura:

Dyrektywa Rady Wspólnot Europejskich nr 89/686/EWG z 21 grudnia 1989 r. w sprawie ujednolicenia przepisów prawnych państw członkowskich dotyczących środków ochrony indywidualnej (Dz.Urz.WE L 399 z 30.12.1989 r. z późn, zm.)
Rozporządzenie Ministra Gospodarki z 21 grudnia 2005 r. w sprawie zasadniczych wymagań dla środków ochrony indywidualnej, Dz.U. 2005, nr 259, poz. 2173
EN 659:2003+A1:2008, EN 659:2003+A1:2008/AC:2009 Protective gloves for firefighters (odpowiednik krajowy: PN-EN 659+A1:2010 Rękawice ochronne dla strażaków)
EN 15090:2006 Footwear for firefighters (odpowiednik krajowy: PN-EN 15090:2008 Obuwie dla strażaków)
EN 12477:2001, EN 12477:2001/A1:2005 Protective gloves for welders (odpowiedniki krajowe: PN-EN 12477:2005, PN-EN 12477:2005/A1:2007 Rękawice ochronne dla spawaczy)
EN 381-7:1999 Protective clothing for users of hand-held chainsaws. Part 7: Requirements for chainsaw protective gloves (odpowiednik krajowy: PN-EN 381-7:2002 Odzież ochronna dla użytkowników pilarek łańcuchowych przenośnych. Część 7: Wymagania dla rękawic chroniących przed przecięciem piłą łańcuchową)
EN ISO 17249:2004, EN ISO 17249:2004/A1:2007 Safety footwear with resistance to chain saw cutting (odpowiedniki krajowe: PN-EN ISO 17249:2006, PN-EN ISO 17249:2006/A1:2007 Obuwie bezpieczne odporne na przecięcie piłą łańcuchową)
EN ISO 20349:2010 Personal protective equipment. Footwear protecting against thermal risks and molten metal splashes as found in foundries and welding. Requirements and test method (odpowiednik krajowy: PN-EN ISO 20349:2011 Środki ochrony indywidualnej. Obuwie chroniące przed cząstkami roztopionego metalu. Wymagania i metody badania)
EN 388:2003 Protective gloves against mechanical risks (odpowiednik krajowy: PN-EN 388:2006 Rękawice chroniące przed zagrożeniami mechanicznymi)
EN 407:2004 Protective gloves against thermal risks (heat and/or fire) (odpowiednik krajowy: PN-EN 407:2007 Rękawice chroniące przed zagrożeniami termicznymi (gorąco i/lub ogień)
EN 511:2006 Protective gloves against cold (odpowiednik krajowy: PN-EN 511:2009 Rękawice chroniące przed zimnem)
EN 374-1:2003 Protective gloves against chemicals and micro-organisms. Part 1: Terminology and performance requirements (odpowiednik krajowy: Rękawice chroniące przed substancjami chemicznymi i mikroorganizmami. Część 1: Terminologia i wymagania)
EN 13832-2:2006 Footwear protecting against chemicals. Part 2: Requirements for footwear resistant to chemicals under laboratory conditions (odpowiednik krajowy: PN-EN 13832-2:2007 Obuwie chroniące przed chemikaliami. Część 2: Wymagania dotyczące obuwia odpornego na chemikalia w warunkach laboratoryjnych)
EN 13832-3:2006 Footwear protecting against chemicals. Part 3: Requirements for footwear highly resistant to chemicals under laboratory conditions (odpowiednik krajowy: PN-EN 13832-3:2007 Obuwie chroniące przed chemikaliami. Część 3: Wymagania dotyczące obuwia o zwiększonej odporności na chemikalia w warunkach laboratoryjnych)
EN ISO 20345:2004, EN ISO 20345:2004/A1:2007, EN ISO 20345:2004/AC:2007 Personal protective equipment. Safety footwear (odpowiedniki krajowe: PN-EN ISO 20345:2007, PN-EN ISO 20345:2007/A1:2008, PN-EN ISO 20345:2007/AC:2007 Środki ochrony indywidualnej. Obuwie bezpieczne)
EN ISO 20346:2004, EN ISO 20346:2004/A1:2007, EN ISO 20346:2004/AC:2007 Personal protective equipment. Protective footwear (odpowiedniki krajowe: PN-EN ISO 20346:2007, PN-EN ISO 20346:2007/A1:2008, PN-EN ISO 20346:2007/AC:2007 Środki ochrony indywidualnej. Obuwie ochronne)
EN ISO 20347:2004, EN ISO 20347:2004/A1:2007, EN ISO 20347:2004/AC:2007 Personal protective Equipment. Occupational footwear (odpowiedniki krajowe: PN-EN ISO 20347:2007, PN-EN ISO 20347:2007/A1:2008, PN-EN ISO 20347:2007/AC:2007 Środki ochrony indywidualnej. Obuwie zawodowe)
Dobór środków ochrony indywidualnej pod red. K. Majchrzyckiej i A. Pościka, wyd. CIOP-PIB, Warszawa, 2007
Irzmańska E., Obuwie odporne na czynniki mechaniczne i termiczne w branży metalurgicznej – dobór materiałów i konstrukcji. Poradnik dla producentów, wyd. CIOP-PIB, Warszawa, 2010

Agnieszka Stefko

Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy

okladka

Artykuł został opublikowany w miesięczniku Praca i Zdrowie 06/2011

W tym wydaniu m.in.:

- Rozmowa z Geoffrey’em Podgerem, szefem Health and Safety Executive
- Okulary polaryzacyjne
- Projektowanie zagospodarowania terenu budowy – cz.
- Metody poprawy produktywności a bhp – ergonomia stanowiskowa i 5S
- Dekalog ergonomii w biurze - oświetlenie

Zobacz pełny spis treści