Szukasz ochron indywidualnych? Może odpowiednich szkoleń? Zobacz co proponujemy w Katalogu BHP!

Toggle Bar

S jak system ochrony zdrowia pracujących

Typography

Stan zdrowia osób pracujących jest jednym z istotnych wskaźników zdrowia publicznego, który wraz z systemem opieki zdrowotnej i medyczno społecznej tworzą krajowy system ochrony zdrowia.

dr Teresa Łączkowska

Zdrowie pracujących, a właściwie zdrowie populacji w wieku produkcyjnym (np. w wieku 16–70 lat) jest determinowane przez wiele czynników, które ogólnie można podzielić na:
1. czynniki genetyczne,
2. czynniki środowiska i organizacji pracy,
3. czynniki zależne od stylu i kultury życia pracujących i ich rodzin,
4. czynniki środowiska poza pracą, warunki mieszkaniowe, warunki odpoczynku,
5. jakość i dostępność podstawowej i specjalistycznej opieki zdrowotnej i służby medycyny pracy.

Przyjmuje się, że zdrowy człowiek przeciętnie przez około 40 lat spędza mniej więcej 1/3 czasu na zdobywanie środków do życia. W zależności od wykształcenia, warunków i charakteru wykonywanej pracy narażony jest na cały szereg czynników szkodliwych
i uciążliwych, w różnym stopniu powodujących negatywne skutki w stanie zdrowia, często prowadzących do rozwoju schorzeń, mogących przyczynić się do obniżenia komfortu życia, jego skrócenia, a nawet stanowić przyczynę śmierci.
Wraz z rozwojem przemysłu w powojennej Polsce rozwijała się przemysłowa służba zdrowia. Zasadą jej organizacji było tworzenie przychodni przyzakładowych przy dużych zakładach pracy (PZOZ y) oraz przychodni międzyzakładowych. Przychodnie te były dofinansowywane przez zakłady pracy, znajdujące się pod ich opieką, a zasadą ich działalności było łączenie lecznictwa i profilaktyki.

Zmiany systemowe zachodzące w Polsce spowodowały konieczność przekształceń w służbie zdrowia, a pierwszym podsystemem opieki zdrowotnej, w którym te przekształcenia wystąpiły, była przemysłowa służba zdrowia. Nowe rozwiązania prawne z zakresu opieki zdrowotnej nad pracującymi spowodowały wyłączenie opieki profilaktycznej nad pracownikiem z systemu podstawowej opieki zdrowotnej.
System aktów prawnych obowiązujących obecnie w Polsce jest w znacznym stopniu zharmonizowany ze stanem prawnym Unii Europejskiej i spełnia kryteria umożliwiające ratyfikację przez Polskę szeregu konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy. Zgodnie z konwencjami nr 155 i 187 Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP) każde Państwo Członkowskie formułuje, wdraża i okresowo ocenia, we współpracy z najbardziej reprezentatywnymi organizacjami pracodawców i pracowników, spójną narodową strategię w zakresie bezpieczeństwa i zdrowia pracujących oraz środowiska pracy.

Istnienie w ramach rządu dwóch ośrodków kształtujących dwie uzupełniające się nawzajem ramy prawne ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracujących doprowadziło do powstania dwóch różnych służb.

Polska do dziś nie ratyfikowała obu tych konwencji. Ratyfikowała natomiast konwencję nr 161 dotyczącą służb zdrowia pracujących, zawierającą strategię poprawy bezpieczeństwa i zdrowia pracujących (Occupational Health Services Convention C161) przyjętą przez MOP w 1985 roku, której zadania realizują jednak w naszym kraju dwie niezależne od siebie służby: medycyny pracy oraz bezpieczeństwa i higieny pracy. Zakres i jakość pracy tych służb oceniana jest przez odrębne ministerstwa, co jest związane z prowadzeniem w tym zakresie dwóch resortowych polityk.
Istnienie w ramach rządu dwóch ośrodków kształtujących dwie uzupełniające się nawzajem ramy prawne ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracujących doprowadziło do powstania dwóch różnych służb: medycyny pracy oraz bezpieczeństwa i higieny pracy. Implementacja przepisów unijnych do polskiego prawodawstwa zaowocowała ustawą o służbie medycyny pracy z 27 czerwca 1997 r. opublikowaną w DzU nr 96, poz. 593.
Ustawa ta powołała do życia służbę medycyny pracy w celu ochrony zdrowia pracujących przed wpływem niekorzystnych warunków związanych ze środowiskiem pracy i sposobem jej wykonywania, a także w celu sprawowania profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracującymi, określając jej organizację, cele i zadania oraz zasady współpracy z innymi podmiotami, włączonymi w system ochrony zdrowia pracujących. 

Stan zdrowia osób pracujących jest jednym z istotnych wskaźników zdrowia publicznego, który wraz z systemem opieki zdrowotnej i medyczno społecznej tworzą krajowy system ochrony zdrowia.

dr Teresa Łączkowska

Zdrowie pracujących, a właściwie zdrowie populacji w wieku produkcyjnym (np. w wieku 16–70 lat) jest determinowane przez wiele czynników, które ogólnie można podzielić na:
1. czynniki genetyczne,
2. czynniki środowiska i organizacji pracy,
3. czynniki zależne od stylu i kultury życia pracujących i ich rodzin,
4. czynniki środowiska poza pracą, warunki mieszkaniowe, warunki odpoczynku,
5. jakość i dostępność podstawowej i specjalistycznej opieki zdrowotnej i służby medycyny pracy.

Przyjmuje się, że zdrowy człowiek przeciętnie przez około 40 lat spędza mniej więcej 1/3 czasu na zdobywanie środków do życia. W zależności od wykształcenia, warunków i charakteru wykonywanej pracy narażony jest na cały szereg czynników szkodliwych
i uciążliwych, w różnym stopniu powodujących negatywne skutki w stanie zdrowia, często prowadzących do rozwoju schorzeń, mogących przyczynić się do obniżenia komfortu życia, jego skrócenia, a nawet stanowić przyczynę śmierci.
Wraz z rozwojem przemysłu w powojennej Polsce rozwijała się przemysłowa służba zdrowia. Zasadą jej organizacji było tworzenie przychodni przyzakładowych przy dużych zakładach pracy (PZOZ y) oraz przychodni międzyzakładowych. Przychodnie te były dofinansowywane przez zakłady pracy, znajdujące się pod ich opieką, a zasadą ich działalności było łączenie lecznictwa i profilaktyki.

Zmiany systemowe zachodzące w Polsce spowodowały konieczność przekształceń w służbie zdrowia, a pierwszym podsystemem opieki zdrowotnej, w którym te przekształcenia wystąpiły, była przemysłowa służba zdrowia. Nowe rozwiązania prawne z zakresu opieki zdrowotnej nad pracującymi spowodowały wyłączenie opieki profilaktycznej nad pracownikiem z systemu podstawowej opieki zdrowotnej.
System aktów prawnych obowiązujących obecnie w Polsce jest w znacznym stopniu zharmonizowany ze stanem prawnym Unii Europejskiej i spełnia kryteria umożliwiające ratyfikację przez Polskę szeregu konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy. Zgodnie z konwencjami nr 155 i 187 Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP) każde Państwo Członkowskie formułuje, wdraża i okresowo ocenia, we współpracy z najbardziej reprezentatywnymi organizacjami pracodawców i pracowników, spójną narodową strategię w zakresie bezpieczeństwa i zdrowia pracujących oraz środowiska pracy.

Istnienie w ramach rządu dwóch ośrodków kształtujących dwie uzupełniające się nawzajem ramy prawne ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracujących doprowadziło do powstania dwóch różnych służb.

Polska do dziś nie ratyfikowała obu tych konwencji. Ratyfikowała natomiast konwencję nr 161 dotyczącą służb zdrowia pracujących, zawierającą strategię poprawy bezpieczeństwa i zdrowia pracujących (Occupational Health Services Convention C161) przyjętą przez MOP w 1985 roku, której zadania realizują jednak w naszym kraju dwie niezależne od siebie służby: medycyny pracy oraz bezpieczeństwa i higieny pracy. Zakres i jakość pracy tych służb oceniana jest przez odrębne ministerstwa, co jest związane z prowadzeniem w tym zakresie dwóch resortowych polityk.
Istnienie w ramach rządu dwóch ośrodków kształtujących dwie uzupełniające się nawzajem ramy prawne ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracujących doprowadziło do powstania dwóch różnych służb: medycyny pracy oraz bezpieczeństwa i higieny pracy. Implementacja przepisów unijnych do polskiego prawodawstwa zaowocowała ustawą o służbie medycyny pracy z 27 czerwca 1997 r. opublikowaną w DzU nr 96, poz. 593.
Ustawa ta powołała do życia służbę medycyny pracy w celu ochrony zdrowia pracujących przed wpływem niekorzystnych warunków związanych ze środowiskiem pracy i sposobem jej wykonywania, a także w celu sprawowania profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracującymi, określając jej organizację, cele i zadania oraz zasady współpracy z innymi podmiotami, włączonymi w system ochrony zdrowia pracujących. 

Ochrona zdrowia pracujących

Ochrona zdrowia pracujących

Zgodnie z Rekomendacją Komitetu Ekspertów WHO ochrona zdrowia pracujących to współcześnie zestaw bardzo różnych przedsięwzięć, mających zapewnić, by stan zdrowia osób wykonujących pracę nie ulegał szybszej degradacji, aniżeli następuje to w wyniku fizjologicznego starzenia się organizmu. Wymogi, jakie stawia przed medycyną pracy XXI wiek, sprowadzają się również do ściślejszego wtopienia się jej działań w działania systemowe i wielodyscyplinarne z oddaniem prymatu profilaktyce pierwotnej, czyli technicznej, spoczywającej w rękach ludzi o wykształceniu niemedycznym. Na mocy powiązanych ze sobą aktów prawnych, z których wiodącą rolę ma ustawa o służbie medycyny pracy, stworzono system ochrony zdrowia pracujących, w skład którego wchodzą lekarze medycyny pracy lub w inny sposób uprawnieni do pełnienia opieki profilaktycznej nad pracującymi, lekarze innych specjalności, pielęgniarki, psycholodzy, analitycy i technicy medyczni i inne osoby o kwalifikacjach zawodowych, niezbędnych do wykonywania wielodyscyplinarnych zadań tej służby. Do tego systemu włączają się również ergonomiści i fizjolodzy pracy.
Służba medycyny pracy realizuje zadania określone w ustawie w odniesieniu do:
 – pracowników,
 – osób pozostających w stosunku służbowym,
 – kandydatów do szkół ponadpodstawowych, ponadgimnazjalnych, uczniów tych szkół oraz studentów, którzy w trakcie praktycznej nauki zawodu są narażeni na działanie czynników szkodliwych, uciążliwych lub niebezpiecznych dla zdrowia,
 – uczestników studiów doktoranckich, którzy w trakcie studiów są narażeni na działanie czynników szkodliwych, uciążliwych lub niebezpiecznych dla zdrowia,
 – osób świadczących pracę w czasie odbywania kary pozbawienia wolności w zakładach karnych, aresztach śledczych lub wykonujących pracę w ramach kary ograniczenia wolności.

Profilaktyczną opieką zdrowotną służby medycyny pracy obejmuje się na ich własny wniosek:
1. osoby prowadzące działalność gospodarczą na własny rachunek oraz osoby z nimi współpracujące,
2. osoby wykonujące pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, z wyjątkiem osób wymienionych w ust. 1. pkt 3 (praca nakładcza),
3. rolników indywidualnych i pracujących z nimi domowników oraz członków spółdzielni produkcji rolnych,
4. byłych pracowników oraz osoby, które wykonywały pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, a także osoby, które pozostawały w stosunku służbowym.

Zgodnie z zapisami art. 6 ustawy o służbie medycyny pracy, służba medycyny pracy jest właściwa do prowadzenia działań mających na celu ograniczenie szkodliwego wpływu warunków pracy na zdrowie, sprawowania profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracującymi, a w szczególności wykonywania badań wstępnych, okresowych i kontrolnych, przewidzianych w Kodeksie pracy, monitorowania stanu zdrowia osób pracujących, zaliczanych do grup szczególnego ryzyka, a zwłaszcza młodocianych, niepełnosprawnych oraz kobiet w wieku rozrodczym i kobiet ciężarnych, wykonywania szczepień ochronnych, niezbędnych w związku z wykonywaną pracą oraz wykonywania badań umożliwiających wczesną diagnostykę chorób zawodowych lub innych związanych z wykonywaną pracą.
Do zadań medycyny pracy należy także inicjowanie działań pracodawców na rzecz ochrony zdrowia pracowników i udzielanie pomocy w ich realizacji oraz inicjowanie i realizowanie promocji zdrowia, a zwłaszcza profilaktycznych programów prozdrowotnych, wynikających z oceny stanu zdrowia pracujących.

Dwustopniowa organizacja służby medycyny pracy

Jednostkami organizacyjnymi służby medycyny pracy są:
1. podstawowe jednostki służby medycyny pracy – podmioty wykonujące działalność leczniczą w celu sprawowania profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracującymi, z wyłączeniem pielęgniarek i położnych wykonujących zawód w formach określonych odrębnymi przepisami,
2. wojewódzkie ośrodki medycyny pracy.

Współpartnerzy w realizacji zadań służby medycyny pracy

Zadania służby medycyny pracy realizują, w zakresie i na zasadach określonych w ustawie, także jednostki badawcze w dziedzinie medycyny pracy (instytuty medycyny pracy) i jednostki organizacyjne uczelni medycznych, prowadzące działalność w dziedzinie medycyny pracy. Są one formalnie poza strukturą służby medycyny pracy, ustawodawca przewidział jednak dla nich określone kompetencje i uprawnienia (art. 20a ustawy).
Wojewódzkie ośrodki medycyny pracy stanowią wojewódzki szczebel służby medycyny pracy. Dla ośrodków wojewódzkich przewidziana została jednolita forma organizacyjna, ze względu na ich zadania i charakter działalności. Do dnia wejścia w życie ustawy o działalności leczniczej były one tworzone przez sejmik wojewódzki jako publiczne (najczęściej samodzielne publiczne) zakłady opieki zdrowotnej.

Do zadań womp ów należy m.in.:
1. funkcja kontrolna, konsultacyjna i szkoleniowa w stosunku do podstawowych jednostek służby medycyny pracy,
2. prowadzenie działalności diagnostycznej i orzeczniczej w zakresie chorób zawodowych,
3. rozpatrywanie odwołań od orzeczeń lekarskich, wydanych w celach przewidzianych w Kodeksie pracy,
4. uzupełnianie świadczeń zdrowotnych związanych z działalnością jednostek podstawowych. Zakres zadań i kompetencji womp określa art. 17 ustawy.

Współpartnerzy w realizacji zadań służby medycyny pracy

Zgodnie z art. 7 ustawy w skład systemu ochrony zdrowia pracujących poza służbą medycyny pracy wchodzą:
 – pracodawcy i ich organizacje,
 – pracownicy i ich przedstawiciele (związki zawodowe),
 – lekarze udzielający pracującym świadczeń w zakresie podstawowej opieki zdrowotnej,
 – ZUS, Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, Pełnomocnik do spraw osób niepełnosprawnych, NFZ,
 – Państwowa Inspekcja Pracy, Państwowa Inspekcja Sanitarna oraz inne organa nadzoru i kontroli warunków pracy,
 – jednostki badawcze w dziedzinie medycyny pracy, szkoły wyższe i inne organizacje, których działalność służy ochronie zdrowia pracujących.

23 maja 2007 r. Światowe Zgromadzenie Zdrowia WHO przyjęło: „Zdrowie Pracujących: Globalny Plan Działania na lata 2008–2017”, w którym wzywa państwa członkowskie do opracowania we współpracy z pracownikami i pracodawcami narodowej strategii zdrowia pracujących. WHO podkreśla potrzebę prowadzenia w miejscach pracy promocji zdrowia i prewencji chorób niezakaźnych, w tym popieranie zdrowego odżywiania, aktywności fizycznej, promowanie w pracy zdrowia psychicznego i rodzinnego.
Aby działalność służby medycyny pracy w takim kontekście była skuteczna konieczne jest wprowadzenie, wzorem krajów unijnych, regulacji prawnych motywujących pracodawców do dbałości o stan zdrowia pracowników, ale także skłaniających samych pracowników do odpowiedzialności za stan swojego zdrowia.

dr Teresa Łączkowska

Lekarz chorób wewnętrznych, specjalista medycyny pracy

okladka

Artykuł został opublikowany w miesięczniku Atest 02/2013

W tym wydaniu m.in.:

- Oznakowanie i transport wyrobów i odpadów zawierających azbest
- Modernizacje, inwestycje – udział służby bhp
- Pracownicy narzekają na kręgosłup i stres
- Obróbka drewna – pomiary czynników szkodliwych
- Wypadki z udziałem robotów przemysłowych

Zobacz pełny spis treści

  strzalkaPolecamy również m.in.: