Szukasz ochron indywidualnych? Może odpowiednich szkoleń? Zobacz co proponujemy w Katalogu BHP!

Toggle Bar

Bezpieczeństwo montażu i użytkowania rusztowań: pomosty

Typography

Każde rusztowanie robocze posiada pomost roboczy, który jest ułożony z płyt znormalizowanych lub bali (desek) i służy za stanowisko robocze oraz przenosi ciężar znajdujących się na nim ludzi, materiałów, narzędzi i urządzeń, niezbędnych do wykonywania pracy. Należy pamiętać, że na niższej kondygnacji pod pomostem roboczym powinien znajdować się pomost zabezpieczający, służący do zabezpieczenia robotników w razie upadku z pomostu roboczego [2].

Piotr Kmiecik, Dariusz Gnot

Minimalną szerokość pomostu, zależną od numeru wielkości znamionowej rusztowania, regulują normy [2] i [3]. Rozróżnia się sześć wielkości znamionowych rusztowań, które zależą bezpośrednio od obciążenia użytkowego pomostu roboczego [1]. Zależność minimalnej szerokości pomostu od obciążenia użytkowego zestawiono w tab. 1tabela-1

Kwestię szerokości pomostu bardziej precyzują normy europejskie. Norma [4] definiuje szerokość pomostu parametrem „W”, który jest pełną (całkowitą) szerokością strefy roboczej, włączając w to do 30 mm bortnicy, co pokazano na ryc. 1, gdzie:
b – przestrzeń swobodnego przechodzenia, b > max (500 mm; c – 250 mm),
c – odległość w świetle pomiędzy stojakami, c > 600 mm,
p – szerokość prześwitu w świetle,
p > max (300 mm; c – 450 mm),
w – szerokość strefy roboczej.

Siedem klas szerokości zestawiono w tab. 2.

ryc1 tabela-2

W przypadku, gdy w strefie roboczej są umieszczane materiały lub sprzęt, należy zapewnić odpowiednią przestrzeń w celu umożliwienia wykonania pracy i zachowania dostępu.

Norma europejska [4] wielkości znamionowe nazywa „klasami obciążenia”. Wartości obciążeń użytkowych przyporządkowane klasom obciążeń (tab. 3) nie różnią się od wielkości znamionowych podanych w normie polskiej. Każdy pomost klasy 4÷6 powinien być zdolny do przeniesienia obciążenia części powierzchni q2, które jest obciążeniem większym niż równomiernie rozłożone obciążenie eksploatacyjne q1. Część powierzchni q2 otrzymuje się mnożąc całe pole przęsła rusztowania przez współczynnik powierzchni ap. Wymiary i położenie pola części powierzchni q2 należy dobrać tak, aby uzyskać najbardziej niekorzystny efekt. Dodatkowo każdy element pomostu powinien być zdolny do przeniesienia obciążenia skupionego F1 oraz F2. Obciążenia te działają niezależnie (nie następuje sumowanie obciążeń: q1, q2, F1 bądź F2). Warto pamiętać, że wszystkie elementy pomostowe rusztowań klasy 1 powinny wytrzymać obciążenia eksploatacyjne klasy 2 (wymóg ten nie odnosi się do konstrukcji rusztowania jako całości, lecz jedynie do pomostów).

tabela-3

Klasa obciążenia dla stref roboczych powinna odpowiadać charakterowi wykonywanej na rusztowaniu pracy. W wyjątkowych przypadkach, tam gdzie nie jest w praktyce możliwe przyjęcie jednej z klas obciążenia lub wtedy gdy zakres oddziaływania jest bardziej uciążliwy, można przyjmować inne parametry. Należy położyć szczególny nacisk na uwzględnienie rzeczywistych oddziaływań, którym rusztowanie zostanie poddane. Jako przykładowe należy rozpatrzyć następujące aspekty:
a) ciężar całego osprzętu i materiałów zgromadzonych w strefie roboczej,
b) efekty dynamiczne pochodzące od materiału znajdującego się w strefie roboczej, będące wynikiem działania napędu (silnika),
c) obciążenie pochodzące od urządzeń obsługiwanych ręcznie, jak np. taczki,
d) obciążenie ludźmi pracującymi na rusztowaniu.
Żeby zapobiec przeciążeniu rusztowania podczas jego eksploatacji, przepisy narzucają obowiązek umieszczania tablicy określającej dopuszczalne obciążenie pomostów i konstrukcji rusztowania (ryc. 2).

ryc2

Należy również pamiętać, że równoczesne wykonywanie robót na różnych poziomach rusztowania jest dopuszczalne pod warunkiem zachowania wymaganych odstępów między stanowiskami pracy. Bezpieczne odległości wynoszą: w poziomie co najmniej 5 m, a w pionie wynikają z zachowania odstępu w postaci co najmniej jednego szczelnego pomostu, nie licząc pomostu, na którym roboty są wykonywane. W praktyce, aby nie doprowadzić do przeciążeń, najczęściej dopuszcza się obciążenie tylko jednego pola w danym ciągu pionowym rusztowania.

Każde rusztowanie robocze posiada pomost roboczy, który jest ułożony z płyt znormalizowanych lub bali (desek) i służy za stanowisko robocze oraz przenosi ciężar znajdujących się na nim ludzi, materiałów, narzędzi i urządzeń, niezbędnych do wykonywania pracy. Należy pamiętać, że na niższej kondygnacji pod pomostem roboczym powinien znajdować się pomost zabezpieczający, służący do zabezpieczenia robotników w razie upadku z pomostu roboczego [2].

Piotr Kmiecik, Dariusz Gnot

Minimalną szerokość pomostu, zależną od numeru wielkości znamionowej rusztowania, regulują normy [2] i [3]. Rozróżnia się sześć wielkości znamionowych rusztowań, które zależą bezpośrednio od obciążenia użytkowego pomostu roboczego [1]. Zależność minimalnej szerokości pomostu od obciążenia użytkowego zestawiono w tab. 1tabela-1

Kwestię szerokości pomostu bardziej precyzują normy europejskie. Norma [4] definiuje szerokość pomostu parametrem „W”, który jest pełną (całkowitą) szerokością strefy roboczej, włączając w to do 30 mm bortnicy, co pokazano na ryc. 1, gdzie:
b – przestrzeń swobodnego przechodzenia, b > max (500 mm; c – 250 mm),
c – odległość w świetle pomiędzy stojakami, c > 600 mm,
p – szerokość prześwitu w świetle,
p > max (300 mm; c – 450 mm),
w – szerokość strefy roboczej.

Siedem klas szerokości zestawiono w tab. 2.

ryc1 tabela-2

W przypadku, gdy w strefie roboczej są umieszczane materiały lub sprzęt, należy zapewnić odpowiednią przestrzeń w celu umożliwienia wykonania pracy i zachowania dostępu.

Norma europejska [4] wielkości znamionowe nazywa „klasami obciążenia”. Wartości obciążeń użytkowych przyporządkowane klasom obciążeń (tab. 3) nie różnią się od wielkości znamionowych podanych w normie polskiej. Każdy pomost klasy 4÷6 powinien być zdolny do przeniesienia obciążenia części powierzchni q2, które jest obciążeniem większym niż równomiernie rozłożone obciążenie eksploatacyjne q1. Część powierzchni q2 otrzymuje się mnożąc całe pole przęsła rusztowania przez współczynnik powierzchni ap. Wymiary i położenie pola części powierzchni q2 należy dobrać tak, aby uzyskać najbardziej niekorzystny efekt. Dodatkowo każdy element pomostu powinien być zdolny do przeniesienia obciążenia skupionego F1 oraz F2. Obciążenia te działają niezależnie (nie następuje sumowanie obciążeń: q1, q2, F1 bądź F2). Warto pamiętać, że wszystkie elementy pomostowe rusztowań klasy 1 powinny wytrzymać obciążenia eksploatacyjne klasy 2 (wymóg ten nie odnosi się do konstrukcji rusztowania jako całości, lecz jedynie do pomostów).

tabela-3

Klasa obciążenia dla stref roboczych powinna odpowiadać charakterowi wykonywanej na rusztowaniu pracy. W wyjątkowych przypadkach, tam gdzie nie jest w praktyce możliwe przyjęcie jednej z klas obciążenia lub wtedy gdy zakres oddziaływania jest bardziej uciążliwy, można przyjmować inne parametry. Należy położyć szczególny nacisk na uwzględnienie rzeczywistych oddziaływań, którym rusztowanie zostanie poddane. Jako przykładowe należy rozpatrzyć następujące aspekty:
a) ciężar całego osprzętu i materiałów zgromadzonych w strefie roboczej,
b) efekty dynamiczne pochodzące od materiału znajdującego się w strefie roboczej, będące wynikiem działania napędu (silnika),
c) obciążenie pochodzące od urządzeń obsługiwanych ręcznie, jak np. taczki,
d) obciążenie ludźmi pracującymi na rusztowaniu.
Żeby zapobiec przeciążeniu rusztowania podczas jego eksploatacji, przepisy narzucają obowiązek umieszczania tablicy określającej dopuszczalne obciążenie pomostów i konstrukcji rusztowania (ryc. 2).

ryc2

Należy również pamiętać, że równoczesne wykonywanie robót na różnych poziomach rusztowania jest dopuszczalne pod warunkiem zachowania wymaganych odstępów między stanowiskami pracy. Bezpieczne odległości wynoszą: w poziomie co najmniej 5 m, a w pionie wynikają z zachowania odstępu w postaci co najmniej jednego szczelnego pomostu, nie licząc pomostu, na którym roboty są wykonywane. W praktyce, aby nie doprowadzić do przeciążeń, najczęściej dopuszcza się obciążenie tylko jednego pola w danym ciągu pionowym rusztowania.

Bezpieczeństwo montażu i użytkowania rusztowań: pomosty cd

Elementy pomostów roboczych powinny posiadać powierzchnię zabezpieczającą przed poślizgiem. W przypadku systemów rusztowania ramowego, np. plettac SL70/100 lub PIONART – model RR 0,8, pomosty spełniają również rolę stężeń poziomych i muszą być montowane w każdym polu rusztowania. Elementy pomostów roboczych należy zabezpieczyć przed przemieszczeniem, np. niezamierzonym wyparciem lub wypiętrzeniem spowodowanym działaniem siły wiatru. Konstrukcja ramy zwykle zapewnia taką stabilizację (ryc. 3), natomiast podczas montażu najwyższego poziomu rusztowania należy zastosować tzw. górne zabezpieczenie pomostów (np. ramki górne – krańcowe, ramki L) – ryc. 4.


rys3rys4

W przypadku niektórych systemów rusztowań elementy pomostu mają zabezpieczenia w postaci haków lub zamków (ryc. 5), które należy ustawić w odpowiednim położeniu, żeby uniemożliwić przypadkowy demontaż pomostów.

Konstrukcja pomostów rusztowań może różnić się rodzajem materiału, z którego są one wykonane, oraz sposobem połączenia z elementami nośnymi. Najczęściej spotykane są pomosty drewniane, stalowe i aluminiowe. Występują też pomosty aluminiowo sklejkowe i stalowo sklejkowe (ryc. 6).

rys5a rys5b rys6

Istnieją różne systemy połączeń pomostów z konstrukcją rusztowania – np. poprzez trzpienie, występujące w ramie bądź ryglu rusztowania, za pośrednictwem zaczepów podporowych dla rur  48,3 mm lub zaczepów hakowych do specjalnie wyprofilowanego kształtownika w konstrukcji rusztowania itp. (ryc. 7).

rys7a rys7b rys7c

W przypadku konstruowania pomostów o dużych powierzchniach najlepszym rozwiązaniem jest zastosowanie dźwigarów kratowych oraz nakładek (trawersów). W ten sposób można zmontować pomosty o dowolnych kształtach i rozmiarach (ryc. 8).

rys8

Niestety, istnieje pewna rozbieżność pomiędzy normą polską i europejską w zakresie rozmieszczenia pomostów. Normy [4] i [5] określają, że szczeliny pomiędzy elementami pomostów roboczych powinny być jak najmniejsze i nie mogą przekraczać 25 mm, a tam gdzie stojak przedziela części pomostu, odległość pomiędzy tymi częściami nie może być większa niż 80 mm. Polska norma [3] zaostrza ten warunek do 15 mm. W praktyce, gdy szczeliny pomiędzy elementami pomostów są zbyt duże, stosuje się tzw. pomosty uzupełniające.

Konstruując narożniki rusztowania, dobrze jest tak dobrać pola, aby zachodziły na siebie – dzięki temu nie ma konieczności stosowania dodatkowych elementów narożnych. Jednak w przypadkach, gdy jest to konieczne, można zastosować pomosty narożne do wyrównywania narożnika rusztowania do kąta 45°, 70° lub 110° lub trawersy pomostu (ryc. 9).

rys9a rys9b rys9c

Przy zabudowie narożników można zastosować również bale drewniane (tzw. przerzuty). Stosując zaś pomosty z bali, należy pamiętać o długości zakładu wynoszącej 20 cm z każdej strony pomostu oraz o unieruchomieniu desek.
Najczęstszymi błędami związanymi z montażem i eksploatacją pomostów roboczych są:
• brak pomostu zabezpieczającego;
• stosowanie standardowych rusztowań fasadowych o szerokości pomostu np. 0,6 m w przypadku wykonywania fasad
kamiennych lub robót murarskich (dla obciążenia 3,00 kN/m2 minimalna wymagana szerokość pomostu to 0,9 m);
•  brak na rusztowaniu tablicy określającej dopuszczalne obciążenie;
• użytkowanie jednocześnie kilku poziomów roboczych w tym samym pionie rusztowania;
• przeciążanie pomostów;
• pozostawianie materiałów na pomostach rusztowania po zakończonej pracy;
• niezabezpieczenie najwyższego pomostu rusztowania przed niezamierzonym uniesieniem (działaniem wiatru);
• stosowanie pomostów uszkodzonych, np. pomostów drewnianych z pęknięciem podłużnym na całej długości;
• częściowe wypełnienie rusztowania pomostami – w przypadku, gdy instrukcja montażu nakazuje, aby wypełnić wszystkie pola (pomosty pełnią również rolę stężeń poziomych);
• brak kompletnej balustrady wokół pomostów (szczegóły w części 6. artykułu – Atest 1/2013);
• nieprawidłowe konstruowanie takich miejsc, jak np. narożniki rusztowania (fot. 1);
• zbyt krótka długość oparcia pomostów z bali;
• nieprzymocowanie pomostów z bali;
• pozostawianie zbyt dużych szczelin pomiędzy pomostami;
• przystępowanie do pracy bez zabezpieczenia antypoślizgowego pomostów roboczych w warunkach zimowych.

Piotr Kmiecik

doktorant Politechniki Wrocławskiej; BIS plettac

Dariusz Gnot

Pionart

Autorzy cyklu artykułów poświęconego rusztowaniom omówili dotychczas przepisy (Atest 2/2012) i normy (4/2012) dotyczące rusztowań, ich posadowienie (6/2012), kotwienie (8/2012), stężanie (11/2012) i zabezpieczenie pomostów roboczych – balustrady (1/2013)

okladka

Artykuł został opublikowany w miesięczniku Atest 03/2013

W tym wydaniu m.in.:

- Uwagi o statusie koordynatora do spraw bezpieczeństwa i higieny pracy
- Oświetlenie miejsc pracy w pomieszczeniach – wymagania normatywne
- Zagrożenia techniczne przy spawaniu z chłodzeniem mikrojetowym
- Ocena ryzyka zawodowego dla operatora stanowiska zrobotyzowanego do paletyzacji
- Urządzenia podlegające dozorowi technicznemu – podesty ruchome przejezdne

Zobacz pełny spis treści

Literatura
[1] PN M 47900 1:1996 Rusztowania stojące metalowe robocze. Określenia, podział i główne parametry.
[2] PN M 47900 2:1966 Rusztowania stojące metalowe robocze. Rusztowania stojakowe z rur.
[3] PN M 47900 3:1996 Rusztowania stojące metalowe robocze. Rusztowania ramowe.
[4] PN EN 12811-1:2007 Tymczasowe konstrukcje stosowane na placu budowy. Część 1: Rusztowania. Warunki wykonania i ogólne zasady projektowania.
[5] PN EN 12810-1:2010 Rusztowania elewacyjne z elementów prefabrykowanych. Część 1: Specyfikacje techniczne wyrobów.
[6] P. Kmiecik, D. Gnot, Budownictwo. Bezpieczne rusztowania, Państwowa Inspekcja Pracy, Główny Inspektorat Pracy, Warszawa 2011.